<s 1> capitulum 1 in quo inquiritur utrum expediat toti communitati fidelium uni capiti principi et prelato fideli subesse.
<s 2> discipulus quoniam ista quinta assercio, via media inter alias quatuor incedendo, cum qualibet illarum in quibusdam concordat et in aliquibus discrepare dinoscitur, ipsam quo ad alias partes eius exquisite discutere eciam alias quodammodo pertractare. ideo de ipsa aliquantulum inquiramus, incipientes a prima eius particula: an scilicet christus constituerit beatum petrum caput, principem et prelatum aliorum apostolorum et universorum fidelium. <s 3>ad cuius intelligenciam pleniorem ante omnia conferendo scrutemur an expediat toti communitati fidelium uni capiti, principi et prelato fideli sub christo subiici et subesse. primo autem pro parte affirmativa nitaris allegare. 
<s 4> magister quod toti congregacioni fidelium expediat uni capiti fideli sub christo subesse videtur multis modis posse probari. nam uni corpori expedit unum caput habere. corpus enim sine capite imperfectum esse dinoscitur cum principaliori membro sit orbatum. corpus vero habens capita duo vel plura monstruosum esse videtur. omnes autem fideles sunt unum corpus, teste apostolo ad romanos 12 "multi", inquam, "unum corpus sumus in christo". ergo cunctis fidelibus expedit uni capiti subesse. <s 5>illud autem caput non debet esse infidele, quia omnia alia membra, precipue in hiis que spectant ad salutem anime, conaretur inficere. igitur debet esse fidele. 
<s 6> discipulus ista allegacio videtur deficere, eo quod non probat quod illud caput debeat esse sub christo. immo per ipsam ostendi videtur quod universi fideles non debent uni capiti sub christo subesse: <s 7>cum christus sit caput tocius ecclesie, ut apostolus ait ad ephesios 1 et in pluribus aliis locis asserit manifeste, ex quo sequitur, quod cum corpus habens duo vel plura capita monstruosum debeat reputari (ut innuit allegacio supradicta), tota congregacio fidelium non debeat uni capiti sub christo subesse, sed oportet ipsam solum christum pro capite venerari. 
<s 8> magister nonnullis apparet quod ista obieccio faciliter potest excludi: quia, quamvis christus sit caput ecclesie, tamen sub christo oportet quod sit aliud caput eiusdem ecclesie quod sub christo curam eius gerat, eo quod ecclesie esse debet vicarius rector, qui corporaliter sit presens eidem, qui eam visibiliter regat, ad quem fideles, cum necesse fuerit, pro variis necessitatibus corporaliter possint accedere. per quem modum christus ecclesiam minime regit, quia solummodo invisibiliter regit, nisi aliquando in casu. <s 9>licet ergo christus sit caput, tamen homo mortalis fidelis debet esse caput, quamvis sub capite. nec tamen propter hoc monstruosum est putandum corpus. constat enim quod episcopus est caput respectu sibi subiectorum et rex est caput sibi subditorum, et tamen omnes habent unum caput deum; quamvis ergo corpus naturale esset monstruosum si haberet duo capita naturalia vel plura, quorum unum non est caput alterius, tamen unum corpus misticum potest habere plura capita spiritualia quorum unum sit sub alio: nec hoc est monstruosum, sed naturale et multis expediens et decorum. 
<s 10> discipulus alias allegaciones ad eamdem questionem adducas. 
<s 11> magister idem sic probatur. expedit uni ovili ut ab uno pastore regatur et pascatur; quod salvator ipse insinuare videtur cum dicit, ut habetur ioh. 10 "fiet unum ovile et unus pastor". tota autem congregacio fidelium est unum ovile, ipso pastore supremo testante, qui (ubi prius) dixit: "alias oves habeo que non sunt ex hoc ovili, et illas me oportet adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile", etc. <s 12>igitur expedit quod tota congregacio fidelium uni subsit pastori: non solummodo christo, qui invisibiliter pascit ecclesiam, sed eciam visibili qui sensibiliter pascat: immo eciam fideli (et non infideli, quia ille foret lupus et fur in dispergendo, mactando et perdendo oves christi). 
<s 13> amplius, omni populo expedit uni rectori subesse, teste salomone, qui proverb. 11 ait: "ubi non est gubernator populus corruet". dicens "ubi non est gubernator", non "ubi non sunt gubernatores", ubi eciam videtur innuere manifeste quod ubi non est unus gubernator populus corruet. <s 14>tota autem congregacio fidelium est unus populus (licet plures populos parciales includat), teste beato iohanne, qui apocalip. 21 c. ait: "ecce tabernaculum dei cum hominibus, et habitabit cum eis, et ipsi populus eius erunt". ergo expedit toti universitati fidelium uni capiti et gubernatori subesse. 
<s 15> rursus, communitas illa que optime regi non potest multitudine iudicum, qui possunt inter se circa causas et negocia contrariari et eciam in tocius communitatis periculum discordare, expedit ut uno supremo rectori et capiti subsit, qui possit omnibus indicare iudicii veritatem. quod deus ipse in populo suo ordinare videtur, deuter. 17 dicens: <s 16>"si difficile et ambiguum apud te iudicium esse prospexeris inter sanguinem et sanguinem, causam et causam, lepram et non lepram, et iudicium intra portas tuas videris variari, surge et ascende ad locum quem elegerit dominus deus tuus, venies ad sacerdotes levitici generis et ad iudicem qui fuerit illo tempore queresque ab eis qui indicabunt tibi iudicii veritatem". <s 17>sed communitas fidelium eciam, ad ea que sunt propria religioni christiane et que ad fideles iudices et rectores minime spectant, multitudine iudicum, qui possunt circa causas et negocia huiusmodi in communitatis periculum discrepare, convenienter regi non potest, cum in diversis provinciis, diocesibus et civitatibus necesse sit distinctos constituere iudices et doctores. igitur expedit toti communitati fidelium ut pro huiusmodi casibus subsit uni capiti et rectori fideli: et non infideli, quoniam infidelis in talibus iudicium omnino subverteret et nequaquam veritatem iudicii indicaret. 
<s 18> discipulus videtur quod auctoritas in hac allegacione adducta contra opinionem militent; quia ex ipsa colligitur quod in tali casu non est recurrendum ad unum caput vel iudicem sed ad plures, cum dicat expresse, "veniesque ad sacerdotes levitici generis et ad iudicem"; igitur in veteri lege fuit recurrendum ad plures in huiusmodi casu. <s 19>quod ex verbis que sequuntur probari videtur, cum dicitur: "facies quodcumque dixerint qui presunt loco quem elegerit dominus", et post, "qui autem superbierit, nolens obedire sacerdotis imperio qui eo tempore ministrat domino tuo et decreto iudicis, morte morietur homo ille". ex quibus verbis, ut videtur, datur intelligi quod in huiusmodi casu ultima decisio cause pertinebat ad plures. 
<s 20> magister respondetur tibi quod de precepto dei unus debet esse in populo iudaico iudex supremus, caput omnium atque rector, sive sacerdos sive alius, qui tamen de consilio sacerdotum decidere debuit causas maiores; et ita recurrendum fuit tunc ad unum tamquam ad caput et iudicem supremum et ad plures tamquam ad consiliarios capitis et iudicis. 
<s 21> discipulus adhuc alias allegaciones ad idem adducas. 
<s 22> magister alia allegacio potest esse talis. illis qui in una fide et quibusdam eisdem ritibus et observanciis concordare tenentur expedit unum habere caput quod, salvo alio iure, ad huiusmodi veritatem transgressores cogat, vel saltem inducat; quia absque tali capite faciliter dividerentur in diversas sectas et hereses atque in observancias et ritus illicitos. sed tota communitas christianorum in una fide ac quibusdam eisdem ritibus et observanciis concordare videtur, quia, ut testatur apostolus ad eph. 4 "una fides, unum baptisma". <s 23>ergo toti communitati fidelium expedit unum caput habere fidele: non infidele, quoniam infideles ad fidem contrariam ac observancias et ritus illicitos fideles inducerent. 
<s 24> adhuc, illis qui subsunt diversis iudicibus potentibus errare circa maiora negocia expedit unum caput habere ad quod eadem maiora negocia referantur, per quod iudicentur iuste et rite. quod moyses de consilio ietro cognati sui ex recta racione moti sapienter fecisse in populo sibi commisso videtur, de quo exod. 8 sic legitur: <s 25>"quibus auditis moyses fecit omnia que ille", scilicet ietro, "suggesserat; et electis viris strenuis de cuncto israelitico, constituit eos principes populi, tribunos et centuriones quadragenarios et decanos, qui iudicabant populum omni tempore; quicquid autem gravius erat referebant ad eum, faciliora tantummodo iudicantes". qui eciam ut habetur deut. 1 dixit inferioribus iudicibus, <s 26>"si difficile aliquid vobis visum fuerit, referte ad nos et ego audiam". fideles autem per latitudinem orbis dispersi subsunt in hiis que ad religionem pertinent christianam diversis iudicibus et prelatis, quorum multi sepe sufficientem non habent maiorum negociorum periciam. ergo expedit toti communitati fidelium unum caput habere ad quod huiusmodi maiora negocia referantur. 
<s 27> discipulus ad istas duas raciones simul potest dupliciter responderi: uno modo quod, tam pro transgressoribus seu nolentibus compellendis ad unitatem fidei et observanciarum ac rituum ecclesiasticorum quam pro maioribus negociis, recurrendum est ad concilium generale, non ad aliquam unam personam; aliter quod recurrendum est ad iudicem supremum secularem, qui habet tam de spiritualibus quam temporalibus iudicare. 
<s 28> magister primam istarum quidam impugnant per hoc, quod, cum fideles per provinciarum quamplurium latitudinem sint divisi, difficiliter et in longo tempore generale concilium congregatur et non absque gravissimis laboribus et expensis; quare, cum tales casus omni anno eciam pluries possunt contingere, non expedit communitati fidelium pro omni tali casu generale concilium congregari. <s 29>quare, ad levius in huiusmodi casibus precavendum periculis, expedit ut communitas fidelium habeat unum caput et prelatum qui huiusmodi habeat potestatem, ad quam, pro supremis prelatis (cum excesserint) puniendis et aliis maioribus negociis ad que sufficit unius hominis pericia et potencia terminandis, recurratur. 
<s 30> secunda responsio per hoc repellitur, quod sicut ante ascensionem christi et eciam aliquo tempore post nullus erat fidelis, secularis et laicus qui potestatem vel iurisdiccionem secularem haberet, ita eciam posset adhuc contingere; et tamen pro huiusmodi casibus expediret communitati fidelium provideri. <s 31>ergo expedit communitati fidelium ut habeat unum caput, preter potestates et iudices laicos, quod in huiusmodi habeat potestatem; quia imperator aut rex aut alius princeps secularis non habet ex officio suo super fideles potestatem, cum aliquando imperator ac omnes reges et principes seculares fuerint infideles, et adhuc possent esse. aliter autem infidelis in talibus posset habere potestatem super fideles, qui in omnibus perperam iudicaret. 
<s 32> discipulus adhuc aliquas allegaciones adducas. 
<s 33> magister alia allegacio potest esse talis. non expedit communitati fidelium ut multi inter eos, et precipue super alios potestatem habentes, absque omni timore correccionis et pene temporalis delinquere valeant insolentes. quia, ut habetur 6, q. 1, ex merito, "capite languescente cetera membra inficiuntur". <s 34>quare, cum prelati fidelium sicut et ceteri proni sunt ad malum, pro eo quod, ut ait concilium tolletanum, ut habetur 12, q. 1, c. 1, "omnis etas ab adolescencia in malum prona est", summe expediens est fidelibus ut prelatos "quos divinus timor a malo non revocat, temporalis saltem pena cohibeat a peccato", extra, de vita et honestate clericorum, c. ut clericorum. ergo expedit congregacioni fidelium ut habeat unum caput quod eciam universos prelatos valeat corrigere si in periculum religionis christiane deliquerunt. <s 35>nec valeat dicere, ut quibusdam apparet, quod talis correccio spectet ad iudicem laicum, quia, sicut tactum est prius, ante non fuit laicus fidelis qui aliquam iurisdiccionem haberet super quoscumque, et adhuc esset possibile quod omnes laici fideles infidelium potestati subderentur. igitur preter iudicem laicum expedit ut aliquis prelatus fidelis super alios prelatos habeat potestatem in huiusmodi. 
<s 36> item, idem est expediens toti et parti, parvis et magnis, sicut idem iuris est in toto et in parte, parvis et magnis, extra, de appellacionibus,, c. maioribus; 14, q. ultima, c. ultimo. <s 37>sed cuilibet populo fideli parciali expedit ut habeat unum episcopum qui sit caput in spiritualibus et non plures, 7, q. 1, in apibus, ubi dicit ieronim.: "ecclesiarum singuli episcopi, singuli archiepiscopi diaconi, et omnis ordo ecclesiasticus suis rectoribus nititur". igitur toti communitati fidelium expedit unum caput habere. 
<s 38> preterea, expedit communitati fidelium ut in hiis que ad religionem pertinent christianam illo regimine gubernetur quod policie optime seculari maxime assimilatur. policia autem optima secularis est regnum teste aristotele, qui viii ethicorum ait: "policie autem sunt species tres, equales autem transgressiones, puta corrupciones harum. sunt autem policie quidem regnum, et aristocracia, tercia autem que a preciis, quam timocraciam dicere conveniens videtur (policiam autem consueverunt ipsam vocare plures). harum autem optima quidem regnum." <s 39>et post loquens de tirannide ait: "manifestum in hac quoniam pessima; pessimum autem contrarium optimo." ex quibus verbis colligitur et patenter habetur quod regnum inter omnes policias est optima; unius autem regni est unus rex qui omnibus preest; igitur et toti multitudini fidelium expedit ut unus omnibus presit. 
<s 40> adhuc, non minor unitas capitis requiritur in tota communitate fidelium quam in tota universitate mortalium. sed expedit toti universitati mortalium ut unus omnibus principetur. igitur eciam expedit toti communitati fidelium ut habeat unum caput quod presit fidelibus universis.
<s 41> capitulum 2 in quo arguitur in contrarium eius quod in primo cap. dicebatur et ad primam respondetur cap. 15 ad alias vero cap 19 ad secundam vero respondetur cap 29 inferius
<s 42> discipulus ex ista racione coniicio quod ex hiis que potero invenire in secundo tractatu istius tercie partis dialogi primi libri, ubi tractatur an expediat toti mundo uni principi seculari subesse, potest perpendi faciliter qualiter pro utraque parte hoc valeat allegari; omnia enim illa vel plura possunt ad istam materiam applicari. ideo pro ista assercione prescripta noli amplius allegare, sed levius ad assercionem contrariam studeas pertransire, pro ipsa paucas allegaciones (et breves) inducendo. 
<s 43> magister quod communitati fidelium non expediat uni capiti sub christo subesse videtur sic posse probari. nullum iniustum est expediens communitati fidelium. sed unum esse caput et principari universis fidelibus est iniustum. multi enim inter fideles sunt equales, vel nesciuntur esse inequales, et prudencia et virtute et omnibus condicionibus que ad bonum caput et principem requiruntur. sed iniustum est ut aliquis sibi similibus et equalibus principetur. <s 44>quod aristoteles tercio politice et c. 15. testari videtur cum dicit: "similibus secundum naturam idem iustum necessarium et eamdem dignitatem secundum naturam esse; quare siquidem inequalibus equale alimentum habere vel vestimentum nocivum corporibus sic habent et que circa honores sunt; similiter autem et inequalem equales propter quod quidem vel magis principari quam subiici iustum". <s 45>ex quibus verbis colligitur quod iniustum est ut aliquis sibi similibus et equalibus principetur. quorum enim est eadem virtus et sufficiencia eorum debet esse equalis honor et dignitas, quemadmodum in naturalibus que non habent virtutem digestivam equalem non debent recipere alimentum equale. ergo non expedit ut unus sit caput tocius communitatis fidelium. 
<s 46> amplius, id quod est inutile non expedit congregacioni fidelium; sed unum caput preesse congregacioni fidelium est inutile. quia caput quod non potest in operacionem debitam est inutile reputandum; operacio autem debita capitis quod membris ceteris principatur est in iniquitates irrumpere, delinquentem penis congruis coercendo; igitur qui non potest impios coercere inutiliter principatur. quod sapiens ecclesiast. 7 videtur innuere dicens: "noli querere fieri iudex nisi virtute valeas irrumpere iniquitates, ne forte extimescas faciem potentis et ponas scandalum in agilitate tua". <s 47>qui autem preesset congregacioni fidelium non posset delinquentes debite castigare, cum talis castigacio seu punicio, precipue multitudinis et potentum, absque potencia temporali ( communiter sine diviciis copiosis ) exerceri non possit. hinc rex, ad quem spectat cohibere crimina (secundum quod testatur beatus cyprianus, ut habetur 23, q. 5, c. rex debet), potencia debet et diviciis abundare, teste aristotele, qui 8. ethicorum ait: <s 48>"non enim est rex qui non per se sufficiens et omnibus bonis superexcellens est; talis autem nullo modo indiget". qui autem preest congregacioni fidelium non propter hoc diviciis abundaret. tum quia tempore apostolorum, quando fuit congregacio fidelium optime gubernata, nullus fidelis prepositus aliis diviciis abundabat. tum quia christus nullas divicias pro quocumque prelato fidelium ordinavit, sed magis consuluisse videtur ut nunc fideles precipui victu et vestitu essent contenti; hinc apostolus, i ad tim. 6 pro se et aliis qui fidelibus preerant, ait, <s 49>"habentes alimenta et quibus tegamur, hiis contenti sumus". tum quia si caput fidelium diviciis abundaret, cum imperatores et reges ac principes seculares diviciis affluant, inter ipsos et caput fidelium, cum invicem in multis communicent et insimul habitent, dissensiones et guerre periculosissime faciliter orirentur, quia inter divites qui insimul commorantur leviter nascuntur lites et iurgia ex quibus ad pugnas et guerras proceditur. <s 50>cuius exemplum habemus gen. 13 ubi propter divicias facta est rixa inter pastores abraham et loth, et abraham timuit ne inter se et loth, quamvis essent sancti et propinqui, propter copiam facultatum, si manerent simul, periculosa dissensio oriretur. ibidem enim sic legitur: "erat quippe substancia eorum multa, et nequibant habitare communiter; unde et facta est rixa inter pastores gregum abraham et loth"; et postea: <s 51>"dixit igitur abraham ad loth, ne queso sit iurgium inter me et te et inter pastores meos et pastores tuos, fratres enim sumus. ecce, universa terra coram te est; recede a me obsecro". inter divites igitur de facili discordie suscitantur. unde et nonnulli existimant dissensiones, guerras, pugnas et prelia, ac civitatum et regionum destrucciones et vastaciones, innumeraque alia mala, que in italia multis retroactis temporibus (et adhuc non desinunt) acciderunt ex diviciis romane ecclesie processisse; <s 52>fuissetque expediens toti ecclesie dei ut eadem romana ecclesia paupertatem apostolorum et modum eorum vivendi (omnibus pompis quo ad vasa, vestes et supellectilem universam, ac scutiferos et alios quomodolibet servientes, atque quecumque alia procul motis) facto et opere imitata fuisset. nullatenus igitur, ut nonnullis apparet, expedit communitati fidelium unum caput habere. 
<s 53> rursus, expedit communitati fidelium ut regatur a pluribus; ergo non expedit sibi ut subsit uni capiti et prelato. antecedens videtur posse probari per raciones consimiles illis quas aristoteles iii politice allegat ad ostendendum quod melius est civitatem regi optimis legibus quam optimis hominibus et pluribus optimis quam uno optimo viro. quarum alique ad propositum possunt taliter applicari. <s 54>per illum vel illos expedit regi totam congregacionem fidelium cuius vel quorum iudicium est cercius et melius in iudicando et discernendo que sint procuranda tamquam communia toti communitati fidelium et que tamquam inutilia et nociva sunt penitus repellenda, et cuius vel quorum est plura talia perpendere et videre. absque enim plena talium certaque pericia nulla communitas potest commode gubernari, quia ipse salvator matth. 15 ait, "si cecus cecum ducat, ambo in foveam cadunt". <s 55>sed plures melius et cercius in talibus iudicant et discernunt ac plura talia perpendunt et vident quam unus solus. unde et aristoteles iii politicis, c. 13, ait: "convenientes disceptant et consiliantur et iudicant; hec autem sunt iudicia omnia de singularibus. secundum unumquodque igitur oportet, quecumque fore deteriora, sed est civitas ex multis, sicut concenacio comparata pulchrior una et simplici; propter hoc et iudicat melius turba una quam unus quicumque". <s 56>et cap. 14 ait: "inconveniensque forte utique esse videbitur si melius perciperet quis duobus oculis et duabus auribus, et ageret duobus pedibus et manibus, quam multi multis." hoc enim inconveniens est dicere quod unus duobus oculis <s 57> et duabus naribus melius aut plura percipiat et quod unus melius aut plura operetur duobus pedibus et duabus manibus quam multi multis pedibus et multis manibus. multi igitur cercius et plura vident. <s 58>unde et act. 15 legitur quod "convenerunt apostoli et seniores videre de verbo hoc", scilicet de questione que super circumcisione servanda inter beatos paulum et barnabam ac quosdam christianos alios vertebatur. apostolus eciam paulus, ut ipse testatur ad galatas contulit cum aliis apostolis evangelium, ne forte in vacuum curreret ac cucurrisset. ex quibus verbis colligitur quod plura et cercius vident plures quam unus et optimus, teste innoc. papa, qui, ut habetur dist. 20, c. de quibus, ait: <s 59>"facilius", et eadem racione cercius, "invenitur quod a pluribus senioribus queritur". hinc est quod pro difficilioribus et maioribus negociis ecclesiasticis, quando imminent, generale concilium congregatur. igitur expedit toti congregacioni fidelium ut pluribus quam ab uno regantur. 
<s 60> amplius, ab illo vel illis expedit regi communitatem fidelium cuius vel quorum appetitus sive voluntas est minus corruptibilis et pervertibilis a malicia, concupiscenciis, affeccionibus et passionibus pravis; oportet enim principem esse virtuosum et bonum, ac passionum minime sectatorem. impii enim et qui sequuntur passiones et affecciones pravas non sunt digni aliqualiter principari, teste salomone, qui proverbiorum 28 ait, "regnantibus impiis, ruine hominum", et 29 "cum impii sumpserint principatum, gemet populus". <s 61>hinc sapiens ille ietro, racioni recte assenciens, dedit consilium moisi ut solummodo bonos viros preficeret populo, dicens, "provide tamen de omni plebe viros potentes et timentes deum, in quibus sit veritas et qui oderunt avariciam; et constitue ex eis tribunos", etc. et aristoteles, iii politicis c. 2, ait: "epikes", id est virtuosos, "principari oportet". plures autem sunt minus pervertibiles et corruptibles a maliciis concupiscenciis, affeccionibus et passionibus pravis quam unus. <s 62>igitur magis expedit communitati fidelium regi a pluribus quam ab uno. maior istius racionis eciam innumeris auctoritatibus tam philosophorum quam fidelium posset ostendi, sed videtur tam nota quod non oportet eam plus probare. minor videtur posse probari multis modis. ait enim aristoteles, iii politicorum, c. 8, "multos enim quorum unusquisque est non studiosus virtute tamen contingit, cum convenerint, esse meliores illis", scilicet paucis, et per consequens multo magis uno, <s 63>"non ut magis studiosus sed simul omnes, veluti comportare censum hiis qui una expensa elargiti sunt; multis enim existentibus unamquamque partem habere virtutis et prudencie, et fini congregatorum quasi unum hominem multitudinem et multorum pedum et multarum manuum prorsus habentem; sic et sic que circa mores et circa intellectum". ex quibus verbis colligitur quod melius est totam multitudinem principari quam paucos eciam virtuosos. ex quo infertur quod melius est plures regere quam unum solum. <s 64>item, cap. 14. querit utrum unus princeps difficilius poterit perverti et corrumpi quam plures eciam boni viri, dicens, "si plures sint boni viri et cives, utrum magis incorruptibilis sit princeps?", et respondet dicens, "sed magis plures quidem numero, boni autem viri". ex quibus verbis datur intelligi quod plures sunt magis incorruptibiles et impervertibiles a passionibus pravis quam unus. unde et videtur concludere quod melius est civitatem regi a pluribus quam ab uno, dicens, "aut palam quod plures?", scilicet melius regent quam unus. <s 65>unde et ibidem videtur concludere aristoteles quod aristocracia, que est principatus plurium bonorum, est eligibilior et melior quam regnum, quod est unius, dicens: "si itaque plurium principatum bonorum autem virorum omniumque aristocraciam ponendum, eum autem qui unius regnum,, et cum potencia et sine potencia existente principatu, si sit accipere plures". ex predictis omnibus concluditur quod melius est communitatem fidelium regi a pluribus, quam ab uno qui sit omnium aliorum caput et princeps et prelatus.
<s 66> capitulum 3 exponit aliqua que in precedenti capitulo in arguendo fuerunt assumpta et dividit communitates secundum intencionem aristotelis 1 politicorum et determinat principaliter de prima
<s 67> discipulus. quia superius aristotelem allegasti in politicis et eciam ethicis, et es inferius forsitan allegaturus compluries, qui pluribus vocabulis utitur quorum significaciones puris iuristis et aliis qui in philosophia morali minime studuerunt sunt ignota, ideo, ut tractanda melius intelligantur ab illis, significaciones aliquorum huiusmodi vocabulorum studeas explicare, una cum hoc sub brevi compendio quis et qualiter secundum intencionem aristotelis in politicis et ethicis debeat aliis principari, prout alii qui ipsum intelligunt, exponunt. <s 68>cum enim ipse de hac materia diffuse tractaverit et in multis racionabiliter processisse putetur, non modica occasio tribuetur studiosis intelligendi quis et qualiter inter catholicos debeat alios tam in spiritualibus quam in temporalibus gubernare. 
<s 69> magister quamvis quod petis non reputem facile, tamen satisfacere voluntati tue conabor, et tibi intencionem aristotelis in hoc secundum opinionem quorundam, cum quibus tamen non omnes concordant in omnibus, recitabo. dicitur igitur quod aristoteles i politicorum ponit tres communitates in quibus aliquis vel aliqui debet vel debent principari aliis. quarum prima secundum eum est domus, que tres combinaciones, communitates seu coniugaciones complectitur: scilicet eam que est viri ad uxorem, et illam que est patris ad filium, et illam que est domini ad servos. <s 70>prima autem combinacio vocatur ab aristotele nupcialis. secunda potest vocari paterna, et eam aristoteles vocat celmostinam, id est factivam filiorum. terciam vero aristoteles vocat despoticam, id est dominativam; despotes enim est idem quod dominus, et principatus despoticus est principatus dominativus. 
<s 71> ut tamen hec melius intelligantur, dicitur esse sciendum quod huiusmodi vocabula "dominus", "dominans", "dominator" et consimilia non eadem significacione in diversis scripturis et scienciis accipiuntur sed equivoce; propter cuius equivocacionis ignoranciam sepe ignoratur intellectus auctorum utencium talibus vocabulis secundum sensus contrarios. <s 72>omissis autem variis significacionibus huiusmodi vocabulorum dominus, dominans, predominans, dominium, dominancium et consimilium quibus diversimode utuntur interdum philosophia naturalis et moralis et legalis sciencie ac vulgaris locucio (ille quibus sepe utuntur scripture divine), due sunt tantummodo que videntur ad propositum exponende. <s 73>est igitur sciendum, secundum istos, quod dominus uno modo dicitur respectu subiectorum liberorum quidem, quibus scilicet dominatur quis non principaliter propter utilitatem propriam sed principaliter propter utilitatem subditorum; et talis dominus non vocatur ab aristotele despotes, nec principatus quo talis principatur vocatur ab eo despoticus. aliter dicitur dominus respectu subiectorum non liberorum sed servorum, qui sunt possessio domini quemadmodum alie res temporales dicuntur possessio alicuius; et talis dominus vocatur ab aristotele despotes, et principatus eius vocatur despoticus. <s 74>qui despotes, sicut possidet res alias temporales propter utilitatem propriam et non propter utilitatem earum, sic principatur servis principaliter propter utilitatem propriam et non propter utilitatem servorum (licet sepe, secundum aristotelem, idem sit expediens servis et domino). quare, licet inveniatur ab aristotele in politicis quod rex sit dominus sibi subiectorum, tamen nusquam invenitur quod debet dici despotes, vel quod principatus regalis debeat despoticus appellari, licet quandoque principatus tirannicus despoticus nominetur propter similitudinem magnam inter despoticum et tirannicum principatum. <s 75>quia proprie loquendo principatus despoticus non est tirannicus. sicut enim aliqui iuste sunt servi secundum aristotelem -- tam illi scilicet qui a racione deficiunt ut nesciant regere seipsos, licet corpore sint robusti ut aliis valeant deservire (qui secundum aristototelem dicuntur naturaliter servi), quam illi qui sunt servi secundum legem, quia in bello iusto capiuntur vel aliter fiunt servi aliorum -- <s 76>sic principatus despoticus, qui est solummodo respectu talium servorum, est iustus et licitus atque bonus; principatus autem tirannicus est iniustus, illicitus atque malus; unde et secundum aristototelem tirannis est pessima policia. 
<s 77> preter principatum despoticum quo paterfamilias principatur servis in domo est principatus paternus quo filiis tamquam liberis principatur, quibus secundum aristotelem regaliter et non despotice principatur: non quod principatus paternus sit principatus regalis, quia principatus regalis non est nisi respectu civitatis vel regni (quod maius est civitate et ut plurimum plures civitates complectitur); sed pater dicitur filiis regaliter principari, non quidem quando domus in qua principatur est pars vici vel civitatis aut regni, <s 78>sed in domo que non est pars communitatis perfeccioris, qualiter adam principabatur filiis suis et ne filiis suis antequam filii illi diversas domos haberent. talis autem principatus paternus, licet non dicatur regalis stricte loquendo, potest tamen dici regalis propter magnam similitudinem ad principatum regalem stricte sumptum. sicut enim in regno habente regem qui propriissime et autentice dicitur rex unus existens principatur omnibus liberis principaliter propter utilitatem subiectorum secundum voluntatem suam, non secundum legem, <s 79>secundum aristotelem, iii politicorum c. 15 (quod qualiter debeat intelligi postea exponitur), sic in domo que non est pars communitatis perfeccioris, quandocumque est talis pater, principatur filiis principaliter propter utilitatem ipsorum secundum voluntatem suam, non secundum legem, ita ut filios delinquentes omni pena qua expedit valeat castigare, possitque de ipsis et ipsis facere quecumque redundant in utilitatem ipsorum, quibus, quia non principatur principaliter propter utilitatem propriam, non despotice sed quodammodo potest dici regaliter principari. <s 80>in domo autem que est pars vici vel civitatis pater non principatur filiis regaliter, quia non habet tantam potestatem super filios ut principetur eis secundum voluntatem suam, non secundum legem, eciam in multis que pertinent ad utilitatem ipsorum, nec pro multis delictis potest eos pena qua expedit coercere secundum [q]quam[/q] talis vindicta est illi qui principatur in vico vel in civitate aut in regno servanda. 
<s 81> paterfamilias autem in domo principatur uxori neque despotice neque regaliter: non despotice, quia non est serva; nec regaliter, quia non debet principari ei secundum voluntatem suam sed secundum legem matrimonii. neque enim tantam potestatem habet vir super uxorem quantam habet pater super filios. <s 82>quando non est pars perfeccioris communitatis, principatur ergo vir uxori principatu politico. hic enim principatus viri super uxorem assimilatur principatui politico, in hoc scilicet quod in principatu politico principantes secundum virtutem et sapienciam antecellunt sibi subiectos, sic naturaliter vir excedit uxorem secundum sapienciam et virtutem -- nisi aliquid accidat preter naturam, secundum aristotelem, i politicorum, sicut contingit in masculis effeminatis. (per quem modum intelligenda sunt que dicta sunt superius de principatu despotico et paterno: quando scilicet natura non deficit in despote vel patre. <s 83>si enim natura ex aliqua causa deficeret in patre vel despote non esset iustum naturale despotem aut patrem servis vel filiis principari, quorum tamen principatus sunt naturales, id est ex racione naturali, non ex institucione humana, provenientes, quando natura non deficit in patre vel despote.) 
<s 84> tres autem predicti principatus ad economiam, id est ad gubernacionem domus, spectant; et sic accipitur economia ab aristotele in philosophia morali, licet "economus" in iure vocetur ille cui res ecclesiastica gubernanda mandatur, ut qui administrat res canonicorum, qui in quibusdam ecclesiis appellatur prepositus. 

<s 85> capitulum 4 determinat de secunda communitate que dicitur vicus
<s 86> magister secunda communitas, que est perfeccior domo, vocatur vicus; quia ex multis domibus constat tamquam ex partibus, nec tamen ad tantam perfeccionem attigit ut civitas sit et debeat appellari. ista autem communitas, si non sit pars perfeccioris communitatis (scilicet civitatis aut alterius comprehendentis multos vicos seu vicinias aut civitates) et in ipsa multitudo domorum processit ex uno parente superstite, <s 87>racionabile est ut ab illo regatur secundum voluntatem, non secundum legem, quantum ad illos qui processerunt ab ipso, si in eo natura non deficit, quemadmodum filii reguntur a patre. quantum ad uxores autem quarum non est parens, racionabile est ut politice principetur, quia racio exigit ut leges matrimonii conservet, secundum quam vir et uxor in multis ad paria iudicantur. si autem multitudo domorum vici non processit ab uno parente superstite, racionabile est ut aliquo regimine simili regimini quo regitur civitas gubernetur.
<s 88> capitulum 5 determinat de tercia communitate que dicitur civitas
<s 89> magister tercia communitas est, que ex pluribus vicis componitur, vocatur civitas, quam dicit aristoteles, i politicorum, esse principalissimam omnium communitatum. (quod dicitur veritatem habere de communitatibus simul habitancium, non de communitate habitancium in distantibus locis et in pluribus civitatibus; qualis communitas est regnum vel ducatus, quod eciam potest communitas appellari, quia est illorum qui simul communicant in multis et ab uno principante reguntur; et multa que dicuntur de civitate proporcionaliter intelligenda sunt de regno et quacumque communitate que plures complectitur civitates.) <s 90>civitas autem est multitudo civium habitancium civitatem. quorum ordo vocatur policia. sine ordine enim nulla est civitas; nisi enim habeat principantem vel principantes et subiectos, non est civitas appellanda, in qua diversi et diversimode sunt subiecti, saltem sepe et in perfectissima civitate. quidam enim reperiuntur subiecti tamquam servi vel mercenarii aut bannansi. (dicuntur autem bannansi qui naturaliter seu corporaliter operantes opere suo maculant corpus, et isti in civitate que temperata et racionabili utitur policia non sunt proprie cives.) <s 91>alii autem in civitate sic sunt subiecti quod aliquo modo participant principatum, quia quamvis non principentur tamen aliquo modo ad principatum attingunt, quia ad iudicium vocantur et consilium vel eligunt principantem aut electores principantis. principans autem in civitate aliquando vocatur ab aristotele policernia. policernia autem secundum quosdam tres habet significaciones: primo autem significat imposicionem ordinis policie, secundo impositorem ipsius; tercio significat ipsum ordinem impositum, qui est policia. et ita policernia in una significacione idem est quod dominus et principans in civitate.
<s 92> capitulum 6 dividit policias in duas species principales
<s 93> magister policiarium autem due sunt species prime, sicut et due sunt species prime principatuum sive prelacionum et principancium sive prelatorum seu rectorum. omnis enim principatus aut ordinatur principaliter ad bonum seu conferens commune, bonum scilicet principantis et principancium et eciam subiectorum, aut non ordinatur ad bonum commune. si ordinetur ad bonum commune, sic est principatus temperatus et rectus. <s 94>si non ordinatur ad bonum commune est principatus viciatus et transgressio, quia est corrupcio et transgressio principatus temperati et recti atque iusti. policia igitur omnis aut est temperata et recta, vel est viciata et transgressa. 
<s 95> policie autem temperate et recte tres sunt species principales et impermixte. prima est quando principans est unus, et vocatur regalis monarchia, in qua dominatur unus solus propter commune bonum, et non principaliter propter propriam voluntatem et conferens. et huiusmodi policia, secundum aristotelem, viii ethicorum, est optima, secundum optimum modum ipsius. sunt enim ipsius modi plures secundum ipsum, iii politicorum c. 16, sed potissimus ipsius modus videtur quando aliquis regnat et principatur in regno non secundum legem sed secundum voluntatem suam. <s 96>quod quidam sic intelligunt. ille dicitur principari et regnare secundum voluntatem suam et non secundum legem qui regnat propter commune bonum omnium et nullis legibus humanis pure positivis vel consuetudinibus alligatur sed est supra omnes huiusmodi leges, licet legibus naturalibus astringatur. et ideo talis rex non habet iurare nec promittere se servaturum quascumque leges vel consuetudines humanas introductas, licet expediens sit ipsum iurare quod leges naturales pro utilitate communi servabit et quod in omnibus que spectant ad principatum assumptum commune bonum intendet, non privatum. <s 97>talis rex potest dici habere plenitudinem potestatis, respectu scilicet eorum que bonum commune respiciunt non privatum. talis autem principatus differt a principatu tirannico, quia ille est propter commune bonum;. <s 98> differt eciam a principatu despotico, quia principatus despoticus est principaliter propter bonum proprium principantis, quemadmodum dominium bestiarum et aliarum rerum temporalium est propter bonum possidentis; principatus autem regalis est propter bonum commune, et ideo non dicitur proprie principatus despoticus. <s 99>et tamen rex talis est quodammodo dominus omnium, sed aliter quam in principatu despotico. quia in principatu despotico principans habet tantum dominium quod potest uti suis servis, et bonis aliis quibuscumque que ad suum pertinent principatum talem, non solum propter bonum commune sed eciam propter bonum proprium, dummodo contra legem divinam vel naturalem nichil attentet; sed principans in principatu regali predicto <s 100> non potest uti subiectis et bonis eorum qualitercumque sibi placet propter bonum proprium, <s 101>et ideo sibi non sunt servi sed naturali libertate gaudent: quia ad naturalem libertatem spectat ut nullus possit uti liberis propter utilitatem utentis, sed non est contra naturalem libertatem ut quis racionabiliter utatur liberis ad bonum commune, cum quilibet teneatur bonum commune preferre privato. 
<s 102> discipulus secundum ista, principatus despoticus esset maior et perfeccior tali principatu regali, quia maiorem potestatem includeret. principans enim despotice potest uti servis et bonis eorum propter utilitatem tam communem quam privatam, rex autem nisi propter utilitatem communem; igitur est maior et perfeccior. 
<s 103> magister respondetur quod principatus despoticus est quodammodo maior, quia ad plura quodammodo se extendit; sed ex hoc ipso est imperfeccior, seu quia bonum multorum est melius quam unius bonum, seu quia detrimentum boni multorum nullam perfeccionem sed imperfeccionem importat. in principatu autem despotico est detrimentum multorum ex hoc ipso, quod despotes potest uti sibi subiectis et bonis eorum ad propriam utilitatem, et ideo talis potestas maior imperfeccionem boni melioris, scilicet boni multorum, includit. <s 104>propter quod principatus despoticus, non solum qui est unius patrisfamilias in una domo sed qui esset unius regis in uno regno, et per consequens qui est unius imperatoris in toto orbe, esset simpliciter imperfeccior principatu tali regali. 
<s 105> preter istum principatum regalem sunt alii principatus regales diversimode deficientes ab isto, convenientes tamen in hoc quod sunt monarchie quedam. quidam enim principatus unius monarchie deficit ab isto quantum ad intencionem boni communis, quia scilicet non est institutus totaliter propter bonum commune sed eciam propter bonum proprium. et talis principatus regalis aliquid habet de principatu tirannico vel despotico, et est quodammodo mixtus ex principatu despotico tirannico et regali. in quantum enim quo ad aliqua intendit bonum <s 106>commune: et in quantum <s 107>unus solus principatur habet aliquid de principatu regali. in quantum vero bonum proprium eciam intendit, habet aliquid de principatu tirannico et despotico et ideo est quodammodo mixtus ex principatibus illis. unde et aliquis principatus regalis et tirannicus vocatur ab aristotele. principatus autem unius interdum deficit a sepedicto principatu regali quantum ad potestatem, quia scilicet non habet illam plenitudinem potestatis quam habet principatus regalis prefatus. <s 108>et talis principatus regalis dicitur "secundum legem", quia, licet unus principetur, non tamen principatur secundum voluntatem, sed quibusdam legibus et consuetudinibus humanitus introductis astringitur, quas tenetur servare et ipsas se servaturum iurare vel promittere obligatur; et quanto plures tales leges et consuetudines servare tenetur tanto magis recedit a memorato principatu regali -- et ideo forte hiis diebus non est in universo orbe talis principatus scilicet primus regalis. 

<s 109> secundum aristotelem nullus est dignus tali regno nisi sapiencia et virtute et bonis omnibus tam corporis quam anime quam eciam exterioribus bonis, scilicet amicis et diviciis, superexcellat. aliter enim timendum est ne ad tirannidem se convertat. unde et propria bona debet habere, vel ex se vel ex assignacione illorum quibus preest, ut bona liberorum nequaquam sibi appropriet nec eciam quoquomodo accipiat, nisi evidens utilitas vel manifesta necessitas hoc exposcat. 
<s 110> isti principatui regali, eciam summe, opponitur tirannis, que est transgressio et corrupcio eius, que est prima species et pessima policie viciate, quia tirannis non intendit bonum subiectorum, nisi per accidens, sed principaliter intendit bonum proprium, sive bonum proprium sit bonum eciam aliorum sive sit malum ipsorum. fiunt autem tiranni, secundum aristotelem, v politicorum c. 8, sepe ex demagogis. <s 111>(sunt autem demagogi ducentes populum secundum voluntatem suam de beneplacito populi, non tamquam reges aut domini vel tiranni seu ius regendi populum aut imperandi habentes sed quasi procuratores et concionatores seu monitores instigant populum ad illa que populo placent, id est quibus populus credit; et ideo aristoteles vocat eos, iv politicorum c. 3, adulatores.) tales enim sepe, postquam sibi unierint populum, incipiunt propter potenciam tirannizare et eciam involuntariis dominari. fiunt eciam tiranni nonnumquam ex regibus, <s 112>quia, ut dicit aristoteles, viii ethicorum, malus rex tirannus fit. si enim secundum legem incipiat principari involuntariis propter bonum proprium fit tirannus, si incipiat principari voluntariis propter bonum proprium fit proprie despotes, cuius principatus nonnumquam tirannis ab aristotele vocatur propter similitudinem magnam ad despoticam; non tamen tirannis proprie est despocia, sicut ex supradictis patere potest. 
<s 113> ex predictis colligi potest quod principatui regali, presertim potissimo, non solum tirannis proprie dicta sed eciam principatus despoticus aliquo modo opponitur; vel est principatus ita disparatus ut nullus unus principatus possit esse regalis et despoticus respectu eorumdem. quod tamen aliquis dominetur regaliter et aliquis despotice inconveniens non videtur.
<s 114> capitulum 7 in quo tractatur de aristocracia et sibi opposita oligarchia policie speciebus
<s 115> magister secunda species policie temperate et recte atque iuste vocatur aristocracia, in qua scilicet aliqui pauci viri et optimi principantur propter bonum commune multitudinis et non propter bonum proprium. quia licet habeat plures species, ut docet aristoteles, iv politicorum c. 1, tamen prima et optima species eius est quando in sublimando aliquos in principatum aristocraticum potest haberi, et habetur, respectus solummodo ad virtutes, scilicet intellectuales et morales, <s 116>non ad divicias nec ad potenciam nec ad amicos nec ad quecumque que possent absque bonitate et sapiencia reperiri. policia autem intemperata et viciata atque transgressa que aristocracie directe opponitur vocatur oligarchia, quando aliqui scilicet divites vel potentes vel qualitercumque insignes propter bonum proprium principantur, in tantum quod si eciam optimi viri principarentur propter bonum proprium et non principentur propter bonum multitudinis, dicendi essent oligarchice principari, et principatus eorum esset oligarchicus reputandus. <s 117>et ideo quicquid sit in eleccione principancium vel sublimacione servando respectum ad aliam prerogativam quam ad sapienciam et virtutem (puta ad divicias vel potenciam vel genus vel amicos vel dignitatem vel superioritatem seu maioritatem vel sequelam aut quamcumque aliam excellenciam) oligarchicum est habendum. nec tamen est hoc semper reprehensibile reputandum, quia ex causa, propter bonum finem, licet in huiusmodi ad aliquam aliam prerogativam vel excellenciam habere respectum. tam aristocracie quam oligarchie sunt diverse species de quibus non est tractandum ad presens.
<s 118> capitulum 8 in quo determinat de tercia specie policie que timocracia dicitur et sibi opposita democracia
<s 119> magister tercia species policie temperate et recte ac iuste diversis nominibus appellatur. uno nomine vocatur communi nomine policia. quod in una significacione est commune ad omnem policiam, rectam et non rectam. in alia significacione signat solummodo quandam speciem policie, que alio nomine timocracia nominatur, de qua sunt diverse opiniones. <s 120>una est quod timocracia, sive policia communi nomine dicta, est illa in qua principantur multi propter bonum commune, sive sint optimi sive non optimi, sive sint divites sive pauperes, ita quod policia per se per multitudinem distinguitur ab aristocracia. alia est quod policia est illa in qua principantur aliqui egeni virtuosi propter bonum commune. alia est quod policia est illa in qua principantur aliqui neque optimi neque mali sed mediocres propter virtutem et bonum commune, ita quod per defectum virtutis et bonitatis distinguitur ab aristocracia. <s 121>sed quecumque policia debeat appellari timocracia, vel policia tamquam nomine communi, policia viciata et transgressa vocatur democracia, quando scilicet populus principatur vel ordinat et constituit principantem non propter bonum commune; que species diversas complectitur. sicut autem omnium policiarum temperatarum optima est regnum, et post eam aristocracia, et ultimo timocracia, sic policiarum intemperatarum sive viciatarum pessima est tirannis, et post ipsam oligarchia; sed in democracia minima perversitas reperitur, secundum aristotelem, viii ethicorum.
<s 122> capitulum 9 in quo quibusdam aliis racionibus probatur quod magis expedit communitatem regi ab uno quam a pluribus
<s 123> discipulus exposuisti, ut estimo, significaciones vocabulorum extraneorum, secundum quorundam opinionem, que frequencius in auctoritatibus aristotelis iam allegatis et allegandis ponuntur. ideo noli plura exponere, sed ad quesitum principale revertere, et qualiter ad allegaciones supra primo et secundo capitulo huius secundi pro opinionibus diversis et adversis inductas secundum ipsas respondere contingat studeas recitare. verumptamen antequam ipsas responsiones enarres, peto ut aliquas allegaciones adducas ad probandum quod magis expediat toti communitati fidelium regi ab uno quam a pluribus. 
<s 124> magister quod petis dupliciter intelligi potest, quia dupliciter contingit plures regere sibi subiectos: uno modo ut plures diversos habeant sibi subiectos, ita quod regimen plurium ad eosdem minime se extendat, quemadmodum plures archiepiscopi regunt omnes in una regione diffusa existentes, et diversa regna a diversis regibus quorum nullus est sub alio (et quandoque ipsis nullus preest) reguntur. aliter plures regunt sibi subiectos sic, scilicet, quod omnes eosdem habent subiectos, quibus communi consilio principantur, <s 125>quemadmodum in aristocracia et policia stricte sumpta ac in policiis viciatis et transgressis eisdem oppositis, scilicet in oligarchia et democracia, reperitur. sive primo modo sive secundo modo intelligas, potes superius primo capitulo huius secundi ad id quod petis allegaciones aliquas invenire. quia alique earum non solum probant quod expedit communitati fidelium regi ab uno et non a pluribus primo modo, sed eciam videntur ostendere quod expedit ei gubernari ab uno et non a pluribus secundo modo. quare non videtur necesse ad id quod petis plures allegaciones adducere. 
<s 126> discipulus quamvis ad id quod peto possunt allegaciones alique supra inducte allegari, et eciam plura circa consimilem materiam ex quibus potero plura advertere circa hoc petitum que dicentur in secundo tractatu huius dialogi lib. 3, tamen volo ut aliquas speciales allegaciones inducas ad probandum quod magis expedit communitatem fidelium regi ab uno quam a pluribus secundo modo. 
<s 127> magister hoc videtur posse sic probari. illo regimine expedit magis regi communitatem fidelium quod magis assimilatur regimini et principatui naturali; quia sicut ars, si est recta, imitatur naturam, ita principatus, si est rectus, imitatur et assimilatur principatui naturali; et per consequens principatus qui magis assimilatur principatui naturali est reccior et perfeccior, et per consequens magis expediens. sed regimen sive principatus unius, quando scilicet unus solus regit multos et presidet eis, <s 128>magis assimilatur principatui naturali quam regimen seu principatus plurium, quare tale regimen assimilatur principatui regali, qui est unius. principatus autem regalis magis assimilatur principatui naturali quam principatus aristocraticus vel politicus stricte sumptus; quia magis assimilatur communitati que est domus in qua principatur unus paterfamilias. unde et principatus patrisfamilias regalis quodammodo esse videtur teste aristotele, qui politicorum i c. 10 ait paterfamilias principari natis regaliter, et eodem c. dicit, <s 129>"puerorum autem principatus regalis: quod enim genuit et secundum amorem principans et secundum senectutem est, quod quidem est regalis species principatus". ex quibus verbis colligitur quod principatus regalis assimilatur communitati que est domus, in qua principatur unus et non plures neque primo modo neque secundo modo. communitas autem domus est naturalis, secundum aristotelem, qui i politicorum in prologo ait: "in omnem quidem igitur diem communitas constituta secundum naturam domus est". quibus verbis habetur quod communitas illa que est <s 130> domus est secundum naturam et naturalis. <s 131>principatus ergo regalis magis assimilatur principatui naturali quam aristocraticus et politicus stricte sumptus, et per consequens principatus ille qui magis assimilatur regali, scilicet in quo unus regit et non plures, magis assimilatur principatui naturali, et per consequens est perfeccior et melior atque magis expediens. ex quo infertur quod magis expedit communitatem fidelium ab uno regi quam a pluribus eciam secundo modo. 
<s 132> discipulus. videtur quod ista allegacio non concludit, quare principatus regalis magis assimilatur communitati illi que est domus quam principatus politicus in quo principantur plures. quia secundum aristotelem, i politicorum c. 2. et 10, communitatis illius que domus est, que est communitas economica, sunt tres partes, quarum una est despotica, alia nupcialis, et tercia paterna; <s 133>et ideo sunt ibi tres principatus specie differentes, scilicet despoticus, quo paterfamilias principatur servis, politicus, quo paterfamilias principatur uxori, et regalis, quo paterfamilias principatur liberis sive natis. ait enim aristoteles, "quoniam tres partes economice erant, una quidem despotica, de qua dictum est prius, una autem paterna, tercia autem nupcialis. et enim mulieri preest et natis tamquam liberis quidem, ambobus autem non eodem modo principatur sed mulieri quidem politice, natis autem regaliter". <s 134>ex quibus verbis colligitur que dicta sunt, et infertur quod non magis assimilatur communitati domus principatus regalis quam politicus, quia sicut uni parti assimilatur principatus regalis, ita alteri parti assimilatur principatus politicus. quare, ut videtur, non magis assimilatur principatus regalis principatui naturali quam principatus politicus, cum principatus quo paterfamilias in domo principatur uxori, cui assimilatur principatus politicus, sit naturalis, sicut principatus quo principatur natis, cui assimilatur principatus regalis. <s 135>quia teste aristotele, eodem capitulo, dicente: "masculus natura femella principalior, nisi aliqualiter constet preter naturam, et scimus et perfectum est", scilicet principalius, "minore et imperfecto". ex quo concluditur quod masculus naturaliter principatur uxori et pater natis. quod de masculuo respectu uxoris patenter dicit aristoteles, i politicorum c. 3: "adhuc autem masculum ad feminam, natura hoc quidem melius, hoc autem deterius, et hoc quidem principans, hoc autem principatum ". <s 136>ex istis infertur quod ex hoc quod principatus regalis assimilatur principatui naturali probari non potest quod sit melior et perfeccior principatu aristocratico et politico stricte sumpto. 
<s 137> magister istam responsionem quidam negare nituntur, dicentes quod licet tam principatus regalis quam politicus, et eciam aristocraticus, immo omnis principatus rectus, assimiletur aliquo modo principatui naturali, tamen principatus regalis magis assimilatur principatui naturali perfecciori et meliori quam principatus politicus stricte sumptus. principatus enim patrisfamilias respectu natorum principalior est et perfeccior atque melior quam principatus quo principatur uxori. tum quia principatus respectu liberorum est melior quam principatus respectu uxoris, <s 138>quia inter liberos sunt masculi, qui meliores sunt feminis, sicut supra per aristotelem est probatum; principatus autem meliorum subiectorum semper est melior, secundum eumdem, i politicorum c. 3. tum quia principatus quo paterfamilias principatur uxori est propter principatum quo principatur natis, quia propter prolem procreandam uxor principaliter est ducenda. tum quia pater naturaliter plus diligit filios quam uxorem, quia naturaliter seu naturali coniunccione et perfecciori sunt sibi coniuncti quam uxor. <s 139>et ita in communitate domus principalissimus ac aptissimus et naturalissimus principatus est ille quo paterfamilias principatur natis, cui assimilatur principatus regalis; ergo principatus regalis est perfeccior aliis principatibus in communitate domus. 
<s 140> adhuc, principatus regalis similior est principatui naturali quo paterfamilias principatur natis quam principatus politicus principatui quo paterfamilias principatur <s 141> uxori. nam regalis principatus <s 142> assimilatur principatui paterno tam quo ad unitatem principantis quam quo ad plenitudinem potestatis, quia in utroque principatu est unus principans et uterque habet plenitudinem potestatis quia in utroque principatu est unus principans <s 143> super sibi subiectos. <s 144>principatus autem politicus, licet assimiletur principatui quo paterfamilias principatur uxori in hoc, quod neuter principans habet plenitudinem potestatis, tamen in hoc differt, quod in principatu politico principans non est unus sed plures. in principatu autem naturali quo paterfamilias principatur uxori principans est unus, sive habeat plures uxores sive unam. et ita principatus regalis magis assimilatur principatui naturali quam principatus patrisfamilias respectu uxoris. ex quo concluditur quod magis expedit communitatem fidelium regi ab uno quam a pluribus. 
<s 145> capitulum 10 ubi iterum unica racione probatur quod magis expedit communitati fidelium regi ab uno quam a pluribus
<s 146> discipulus hic possemus multa scrutari de principatu regali et plenitudine potestatis, tam patris respectu natorum quam regis respectu sibi subiectorum. sed quia hec postea forte habebunt locum, ideo ipsis pertransitis aliam allegacionem adducas ad probandum quod magis expedit communitati fidelium regi ab uno quam a pluribus. 
<s 147> magister hoc iterum quidam sic probant. illud regimen est maxime expediens communitati fidelium quo amicicia et concordia maxime conservatur et sedicio, que est cuiuslibet communitatis corrupcio, devitatur, teste aristotele, qui, ii politicorum c. 3, ait: "amiciciam putamus maximum omnem bonorum communitatibus; sic enim utique minime sediciones faciunt'; et viii eiusdem c. 1 ait: "videtur autem et civitates continere amiciciam, et legis positores magis circa ipsam student quam iusticiam. <s 148>concordia enim simile animi quid amicicie videtur esse; hanc autem maxime appetunt". hoc eciam ipsa veritas, matt. 12 insinuare videtur, cum dicit: "omne regnum divisum contra se desolabitur, et omnis civitas aut domus," etc. 
<s 149> 
<s 150> capitulum 11 in quo investigatur quis debeat omnibus principari et qualis debeat esse
<s 151> discipulus satis quidem modo allegacionibus plurimis, quanquam multo plures adducere posses, probasti quod unus in principatu ecclesie esse debeat, quia maius bonum et maior unitas et concordia ex hoc generatur et nutritur. qualis tamen ille debeat esse libenter scire vellem. 
<s 152> magister circa id quod petis tibi explanari duo sunt modi dicendi. quidam enim dicunt quod nullus debet ceteris omnibus principari nisi reliquos omnes sapiencia et virtute precellat. alii vero dicunt quod aliquis potest reliquis omnibus principari quamvis non prestet omnibus sapiencia et virtute; et iste modus iterum diversificatur, quoniam quidam dicunt quod si in populo christiano nullus invenitur excellencior ceteris, si tamen aliquis bonus inveniatur, talis erit eligendus in papam, <s 153>sed si nullus inveniatur bonus et idoneus, nullus est ad tantum beneficium sublimandus; secundum alios vero, sive inveniatur aliquis bonus sive non, tamen aliquis est in summum pontificem eligendus, et ad hoc probandum tali innituntur racioni, quoniam melius est qualecumque caput habere quam capite omnino carere.
<s 154> capitulum 12 in quo iterum arguitur pro primo modo dicendi eciam superius c. 2 probato et eadem argumenta possunt contra tercium modum induci et argumenta solvuntur infra c. 16
<s 155> discipulus quoniam secundum modum dicencium quod aliquando ecclesia deberet esse sine principe et pastore satis irracionabilem reputem cum hoc totam policiam destruat et hierarchicum, quare ut pro ipso aliquas alleges raciones non curo; ipsum tamquam vanum relinquamus. alius vero modus eiusdem secundi modi dicencium, quod qualitercumque aliquis sit, si alius non invenitur melior et dignior, in summum pontificem possit eligi, primo modo dicendi omnino repugnat. quare aliquas raciones et auctoritates in contrarium adducas, nam per eas primus modus magis confirmabitur. 
<s 156> magister contra illum modum dicendi et pro primi confirmacione arguitur primo ab aliis sic. ille debet eligi in pastorem respectu cuius ceteri possunt dici et appellari grex; sed respectu nullius dicuntur grex nisi eius qui singulos precellit sciencia et sanctitate; igitur nullus talis debet eligi in summum pontificem qui sit equalis ceteris. maior videtur probacione non indigere. <s 157>minor vero probatur: quoniam pastor debet singulis prestare ducatum sciencia, ut habetur di. 63, ephesios, et 8, q. 1, audacter in fine, similiter et vite sanctitate, ut scribitur 11, q. 3, precipue, et per consequens in huiusmodi precellere singulos debet. 
<s 158> item, idem patet auctoritate simachi pape, que scribitur 1, q. 1, ubi sit inquit: vilissimus computandus est nisi pracellat sciencia et sanctitate qui est honore prestancior". 
<s 159> preterea, prestancior et sanccior est ad sacerdocium eligendus et singulis preferendus, ut inquit ieronimus, et leo papa, qui, ut habetur dist. 63, si forte, sic inquit: "is metropolitani iudicio preferatur qui maioribus iuvatur studiis et meritis". et ambrosius: "diaconi et presbyteri cunctum populum vitam secularem in omnibus ducentem debent conversacione et sermone preire". igitur et quantumcumque sanctos debet vita et conversacione preire qui singulis debet preesse. plures alie possent adduci raciones et auctoritates quas gracia brevitatis transire oportet.
<s 160> capitulum 13 probat idem quod prius scilicet quod nullus debet preesse semper cunctis fidelibus nisi omnes alios superet virtute et sapiencia et hoc duabus racionibus ad quas respondetur cap. 17
<s 161> discipulus si alique alie allegaciones tibi occurrunt ad probandum quod nullus debet preesse cunctis fidelibus nisi omnes superet in sapiencia et virtute, adducas. 
<s 162> magister hoc adhuc probatur sic. non minor sapiencia et virtus requiritur ad principantem in spiritualibus toti congregacioni fidelium quam ad regem qui in temporalibus presidet sibi subiectis, ut aristoteles, vii politicorum c. 13 velle videtur, cum secundum ipsum,non est iustum aliquos semper principari (qualiter principantur reges et eciam summi pontifices) et alios semper subiici nisi differant a subiectis sibi quantum dii et heres differunt ab hominibus, <s 163>qui sunt simpliciter, secundum ipsum, omnibus hominibus excellentes. ait enim sic: "si igitur fuerint tantum differentes alteri ab alteris quantum deos et heres estimamus ab hominibus differre, ut confestim primo secundum corpus multam habentes excellenciam, demum secundum animam, et indubitata sit et manifesta excellencia principancium respectu subiectorum, palam quia melius vitam suam ", etc. <s 164>illud enim quod est excellencius et perfeccius, quamdiu manet tale, natum est principari illis qui ab excellencia tanta deficiunt. quando autem non inveniuntur tales qui differant ab aliis quemadmodum differunt dii et heres ab hominibus, tunc non est iustum ut aliqui eorum principentur aliis secundum totam vitam suam, sed iustum est ut omnes quodammodo communicent principatu, ut scilicet omnes qui sunt equales in sapiencia et virtute vicissim principentur, primo aliqui et postea alii, ut aristoteles ibidem velle videtur, dicens: <s 165>"quoniam ante hec non facile accipere, neque, sicut apud indos ait silax esse, reges tantum differentes a subiectis, manifestum quod propter multas causas intrari omnes communicare eo quod est secundum partem principari et subiici", ut scilicet nullus principetur toto tempore vite sue, sed illi aliquando principantur aliquando subiiciuntur. cuius racionem assignat dicens, "quod enim equale idem omnibus similibus". ex quibus verbis racio talis elicitur. iniustum est ut aliquis semper principetur sibi equalibus et similibus, <s 166>ergo quando aliqui sunt similes iniustum est ut aliqui eorum semper principentur et alii subiiciantur. quare concluditur quod, si inter fideles sint multi similes inter se in sapiencia et virtute, iniustum est ut unus eorum semper toto tempore vite sue principetur et alii semper subiiciantur. quare, cum papa toto tempore vite sue debeat preesse fidelibus universis, iniustum est ut aliquis efficiatur papa si alii inveniuntur sibi similes in sapiencia et virtute. iniustum est igitur ut aliquis fiat papa nisi sapiencia et virtute fideles superet universos. 
<s 167> amplius, principatus papalis est perfeccior principatu regali, teste gregorio nazianzeno, qui, ut legitur dist. 10, c. suscipitis, ait, scribens imperatoribus constantinopolitanis: "dedit et nobis potestatem; dedit principatum multo perfecciorem principatibus vestris". nullus autem est dignus principatu regali nisi superet alios sapiencia et virtute -- immo omnibus bonis, ut aristoteles videtur asserere, viii ethicorum, sicut allegatum est supra, cap. 2 huius secundi. quod eciam probatur ex hoc, quod "regnum est secundum aristocraciam institutum", <s 168>secundum aristotelem, lib. v politicorum c. 8. in aristocracia autem principantur illi qui sunt ceteris meliores, secundum eumdem, iv politicorum c. 5. igitur et in regno nullus debet principari regaliter nisi ceteros antecellat. unde et deus, quando primo regem populo suo pretulit, optimum tocius populi elegit, testante samuele, qui de ipso, scilicet saule, pro tempore illo, dixit, i regum 10 "certe videtis quem elegit dominus, quoniam non sit similis ei in omni populo". <s 169>ergo multo forcius nullus est dignus principatu papali nisi omnes precellat sapiencia et virtute. ergo quando non invenitur aliquis cuius excellencia tanta sit indubitata et manifesta (cum excellencia principancium debeat esse indubitata et manifesta, secundum aristotelem, ut dictum est prius in primo capitulo), tunc nullus est ad summum pontificem eligendus, sed assumendi sunt plures excellenciores aliis, qui aristocratice vel politice omnes alios regant.
<s 170> capitulum 14 ubi probatur secunda pars secundi modi dicendi scilicet quod magis expedit populo christiano regi ab uno qui eciam non cunctos excellat sapiencia et virtute quam a pluribus quod probat exemplis veteris testamenti et novi
<s 171> discipulus ex racionibus istis michi dedisti occasionem cogitandi quamplura tam pro conclusione ad quam inducuntur quam contra, necnon eciam circa totam materiam quam in principio huius secundi cepimus pertractare, an scilicet expediat congregacioni fidelium uni prelato subesse. ideo exquisicius quam proposuerim ipsam et que prius tacta sunt intendo discutere, et quantam virtutem raciones pro una parte et pro alia allegate obtineant investigare. in primis autem aliquas allegaciones inducas ad probandum quod quamvis in omni populo christiano nullus esset qui omnes alios virtute et sapiencia superaret, <s 172>melius esset populum christianum regi ab uno quam a pluribus, secundum quod tenet secundus modus ponendi qui recitatus est superius, capitulo undecimo huius secundi. 
<s 173> magister hoc sic videtur posse probari. tale regimen maxime expedit toti congregacioni fidelium quo deus tam in veteri testamento quam in novo voluit populum suum gubernari, cum ipse omnis regiminis virtuosi et utilis sit optimus et sapientissimus instructor. sed deus tam in veteri testamento quam in novo voluit totum populum suum gubernari ab uno qui per totam vitam suam esset omnium gubernator, quamvis non esset omnes alios in sapiencia et virtute precellens. <s 174>nec enim invenitur quod aliquis iudex vel rex in veteri testamento omnes alios excelleret sapiencia et virtute. sanctus eciam petrus non videtur fuisse sanccior universis apostolis et aliis orthodoxis; sanctus enim iohannes apostolus in amore christi, et per consequens in sanctitate et virtute, ipsum precessisse videtur; sancto eciam paulo sapiencia videtur fuisse inferior. igitur, non obstante quod non inveniatur aliquis christianus qui excellat omnes alios sapiencia et virtute, est tamen aliquis ad summum pontificium eligendus qui christianorum omnium sit prelatus.
<s 175> capitulum 15 in quo respondetur ad racionem primam supra c. 2 huius factam pro primo modo dicendi
<s 176> discipulus ut michi et aliis detur occasio inveniendi circa predicta clarius veritatem, ad omnia que pro assercionibus contrariis sunt adducta responsiones aliquas studeas recitare. primo autem narra quomodo respondetur ad illa que contra secundum modum ponendi supra cap. 2 recitantur, et que pro eo quod ultimo allegasti militare videntur; ille enim modus ponendi habere aliquam apparenciam michi videtur. 
<s 177> magister ille modus ponendi est bipartitus. dicitur uno modo quod si in populo christiano non inveniatur aliquis excellencior omnibus aliis, et tamen invenitur idoneus atque bonus aliquis, talis est eligendus in papam, sed si nullus inveniatur bonus et idoneus, nullus est ad tantum beneficium sublimandus. aliter dicitur quod, sive inveniatur idoneus sive non, aliquis est ad summum pontificium eligendus, quia melius est qualemcumque in caput habere quam capite omnino carere. 
<s 178> discipulus primo narra quomodo secundum primum istorum modorum respondetur. 
<s 179> magister ad primam allegacionem que inducitur supra cap. 2 huius secundi, que in auctoritate aristotelis fundari videtur qui videtur asserere iniustum esse ut aliquis principetur sibi similibus et equalibus, respondetur quod si in aliqua communitate omnes essent boni et nullatenus pervertibles per maliciam in actu vel potencia, iniustum esset ut aliquis principaretur sibi similibus et equalibus in sapiencia et virtute, quia tunc nulla racio apparet quare plus deberet unus quam alius principari, sed quando in aliqua communitate sunt multi aut plures perversi, vel qui perverti possunt, <s 180>et cum maior pars et potencior voluntarie sustinet principatum unius ut a tali voluntate averti non possint, tunc expedit ut unus super omnes accipiat principatum, dummodo inveniatur talis qui sit dignus principari deterioribus (eo quod aliter non esset bonus vel idoneus reputandus). si autem est aliqua pars tam potens quod possit sedicionem periculosam toti communitati suscitare que compesci non posset, et principatum unius vellet nullatenus sustinere, tunc non esset aliquis omnibus sibi similibus et aliis preferendus, sed esset talis principantis institucio ad tempus aliud differenda. <s 181>quemadmodum enim interdum propter maliciam subditorum episcopus licite deserit ipsos eciam penitus renunciando regimini (extra, de renunciacione, nisi cum pridem; 7, q. 1, hoc tamen servandum ), sic propter maliciam aliquorum quandoque licet institucionem principantis differre. et ideo, quamvis regulariter expediat toti communitati fidelium ut aliquis unus qui omnibus aliis presit ad summum sacerdocium eligatur, tamen, si esset tanta malicia alicuius partis christianorum que posset exponere totam christianitatem periculo et nullo modo vellet uni summo sacerdoti obedire, <s 182>non esset tunc aliquis ad tale officium eligendus, sed esset eius eleccio differenda. sicut enim sepe permittuntur minora mala ut maiora vitentur, dist. 3, c. omnis, sic nonnumquam omittuntur bona quedam, eciam magna, ut maxima pericula declinentur. aristoteles intelligit quod iniustum est quod aliquis aliquibus similibus in virtute et equalibus principetur, nisi ex aliqua utilitate vel necessitate expediat ordinare ut aliquis eciam sibi similibus et equalibus, et non solum inequalibus et dissimilibus, principetur. 
<s 183> ad racionem vero aristotelis, qua absolute et sine distinccione vel modificacione videtur probare quod iniustum est quod aliquis sibi similibus principetur, quia equalibus secundum virtutem debetur equalis honor et dignitas, respondetur quod quando convenienter et utiliter fieri potest ut equalibus equalis honor et dignitas tribuatur, hoc faciendum est, in quo casu loquitur aristoteles; tamen quando non est possibile aut non est utile vel est minus utile, presertim communi bono, quod equalis honor et dignitas equalibus conferatur, <s 184>tunc absque omni iniusticia, immo iusta, eleccione vel sorte aut quovis alio licito modo aliquis quo ad dignitatem et honores potest similibus et equalibus preferri. et si alii in hoc turbarentur et ad sedicionem faciendam provocarentur, efficerentur dissimiles et inequales secundum virtutem alteri cui prius equales et similes extiterant, tamquam ambiciosi et invidi, preferentes honorem proprium bono communi: cum magis periclitari vellent bonum commune vel minime procurari quam aliquem eis cum utilitate communi preferri. 
<s 185> exemplum autem aristotelis de habentibus equalem vel inequalem virtutem digestivam, et de habentibus equale vel inequale corpus, quia equalibus secundum virtutem digestivam vel corpus expedit habere equale alimentum vel vestitum, quod nocet inequalibus secundum virtutem digestivam et corpus, non concludit universaliter absque omni excepcione quod equalibus et similibus secundum virtutem debeat dari idem honor et dignitas: quia in ministrando alimentum et vestitum equalibus vel inequalibus secundum virtutem digestivam corporis, <s 186>solummodo attenditur propria virtus et proprium uniuscuiusque ipsorum, quid scilicet expediat vel noceat unicuique ipsorum divisim. in distribuendo autem honores et dignitates quandoque solum attenditur meritum et dignitas illorum quibus debent distribui, quia tunc iniustum est ut equalibus inequalis honor seu dignitas tribuatur, et tunc bonum est exemplum aristotelis; quandoque autem non solum attenditur meritum et dignitas honorandorum, sed eciam attenditur utilitas publica, que melius procuratur principaliter per unum quam per plures, et tunc, quia maior respectus habendus est ad bonum commune quam ad meritum et dignitatem honorandorum, <s 187>iustum est ut equalibus et similibus secundum virtutem non equalis honor et virtus tribuatur.
<s 188> capitulum 16 respondet racionibus cap. 12 adductis
<s 189> discipulus quia contra istum modum videntur specialiter allegari ea que allegata sunt prius, cap. 12 et 13 (ibi enim ostenditur quod nullus debet preferri cunctis fidelibus nisi precellat virtute et sapiencia universos, cuius contrarium tenet predictus modus ponendi), ideo narra qualiter respondetur ad ipsa. 
<s 190> magister ad illa que 12 cap. inducuntur respondetur quod regulariter quando invenitur aliquis qui virtute et sapiencia omnes alios superet et excellat, ille preferendus est in summum pontificem, et regulariter peccant qui scienter talem dimittunt et essent quasi merito potestate eligendi privandi; et in hoc casu loquuntur auctoritates inducte. quando autem non invenitur aliquis talis, sed multi sunt similes et equales secundum virtutem, tunc non est eligendus talis (cum nullus sit talis), <s 191>nec tamen propter hoc debet differri eleccio quousque inveniatur talis, sed sufficit tunc unus equalium vel similium in sapiencia et virtute, habendo respectum ad aliquid aliud quod aliquo modo suffragetur eidem, ut eligatur. 
<s 192> discipulus quamvis istam responsionem, ut puto, intelligam; tamen qualiter ista opinio auctoritates supra 12 cap. allegatas, que forte contra ipsam militare videntur, exponit ignoro. ideo breviter discurre per ipsas et dic quem intellectum habent de ipsis. 
<s 193> magister ad illam racionem que dicit quod talis debet eligi respectu cuius ceteri grex dicantur, respondetur quod potest habere duplicem intellectum verum. unus est quod quando aliquis eligitur, talis elegi debet respectu cuius ceteri, boni et mali, dici possint merito grex. alius est quod, quia in ecclesia semper inveniuntur mali, debet eligi talis respectu cuius ceteri, id est mali, grex dicantur; non tamen est possibile ut eligatur talis respectu cuius eminentes in sapiencia et virtute possint dici grex. 
<s 194> ad aliam que ponitur 1, q., 1, c. vilissimus,, id est valde vilis, est putandus nisi precellat malos et indignos tanto honore sciencia et sanctitate, sed non est vilissimus reputandus quamvis non precellat sciencia et sanctitate eminentes secundum sapienciam et virtutem. 
<s 195> ad terciam, que est ieronimi, respondetur quod quando est aliquis prestancior, sanccior, etc., ille ad sacerdocium eligendus est; quando autem non est talis, sufficit eligere prestanciorem, sancciorem, docciorem et in omni virtute eminenciorem omnibus malis et stultis in populo. 
<s 196> ad auctoritatem leonis pape consimiliter dicitur quod quando est aliquis optimus ipse est eligendus, quando non est aliquis optimus eligendus est bonus. 
<s 197> ad auctoritatem ambrosii dicitur quod diaconi et presbyteri cunctum populum vitam ducentem in omnibus secularem debent conversacione et sermone preire conceditur, sed non oportet quod preeant illos ex populo qui ducunt vitam singulariter sanctam. 
<s 198> 
<s 199> discipulus puto me non ignorare qualiter ista opinio intelligat omnes canones sacros qui in hoc contra ipsam militare videntur. sed dic an teneat eleccionem debere cassari si non eligatur optimus, quando optimus et excellencior omnibus invenitur. 
<s 200> magister tenet quod quia propter scandala, turbaciones,, sediciones eciam, sepe tollerantur minora mala ut maiora vitentur, ita potest eleccio boni non optimi quando invenitur optimus licite non cassari, et sepe periculosissime cassaretur. 
<s 201> discipulus numquid, non obstante quod talis eleccio cassari non debeat, tenetur electus bonus non consentire eleccioni de se facte, vel cedere si iam consenserit, quando aliquis optimus est dimissus ? 
<s 202> magister respondetur quod talis, quando optimus alius invenitur, si absque periculo vel turbacione notabili valeat non consentire (vel cedere si consenserit ), de necessitate salutis tenetur non consentire vel cedere, maxime si cum bono exemplo et edificacione tocius communitatis fidelium hoc facere possit. aliter enim dampnabiliter bonum vel honorem proprium bono communi preferret.
<s 203> capitulum 17 in quo respondetur ad raciones et auctoritates cap. 13 adductas
<s 204> discipulus dic nunc qualiter respondetur ad illa que supra 13. capitulo sunt adducta. 
<s 205> magister omnia illa fundantur in hoc, ut videtur, quod nullus est dignus principatu regali nisi superet omnes alios sapiencia et virtute, secundum quod aristoteles in politicis et eciam in ethicis sentire videtur, ut nullus debeat esse rex nisi sit optimus, et melior secundum sapienciam et virtutem omnibus sibi subiectis. ad quod dicitur quod non est, secundum aristotelem, universaliter absque omni excepcione verum. ad cuius evidenciam dicitur esse sciendum quod principatum regalem pluribus modis contigit adipisci, <s 206>de quibus ad presens sufficit enumerare duos, quorum unus est quando aliquis a subditis voluntarie sublimatur in regem, alius est quando quis voluntarie de principatu despotico quem iuste adeptus fuit ad principatum regalem se transfert. si primo modo debeat quis ad principatum regalem regulariter assumi, assumendus est optimus secundum sapienciam et virtutem, si invenitur talis et nullum iustum impedimentum impedit promocionem eius. et si tale genus inveniatur quod tali modo excedat omnes alios iustum est regulariter ut tale genus regnet. et sic intelligit aristoteles, iii politicorum et 16, <s 207>cum dicit: "cum igitur sic genus totum et alios unum acciderit esse differenter secundum virtutem tantum ut excedat que illius ea que aliorum omnium, tunc iustum est genus hoc esse regale et dominans omnium, et regem unum hunc, sicut et dictum est prius". si autem non invenitur, inveniuntur tamen multi boni, aliquis eorum assumendus est, cuius principatum alii ei similes et equales in sapiencia et virtute propter commune bonum pacienter et libenter ferre tenentur. qualiter autem assumi debeat postea, si volueris, poteris inquirere. 
<s 208> si autem secundo modo pervenerit quis ad principatum regalem, puta quia primo obtinuit dominium regionis tocius et omnium habitancium in ea, sive per occupacionem sive per donacionem sive per empcionem sive per iustum bellum sive quocumque alio modo iusto, et postea, renuens principatum despoticum, contentus est solo principatu regali, <s 209>ut scilicet principaliter velit principari eis propter bonum et conferens subditorum, non propter bonum proprium, qualiter principatur despotes, poterit iuste potiri principatu regali quamvis non sit optimus hominum, quia ex hoc quod partem iuris sui dimittit et partem retinet non est iniustus censendus, licet non sit optimus. 
<s 210> ad aristotelem autem qui innuit vii politicorum, cap. 13, quod non est iustum aliquos semper principari nisi tantum differant a subditis quantum dii et heres differunt ab hominibus, respondetur multis modis, uno modo quod hoc est verum si attendatur solummodo meritum et dignitas principantis, non autem si attenditur utilitas boni communis. aliter dicitur quod hoc est verum de iusto naturali in particulari, puta quod non est iustum naturale ut isti principentur omnibus aliis nisi tali modo differant ab omnibus illis quibus principantur; <s 211>per quem modum iustum est ut ille vir principetur uxori sue vel uxoribus, et pater filiis, et iste dominus servis qui naturaliter sunt servi, secundum aristotelem i politicorum. sed non est verum de iusto positivo. nam sepe fit iustum et naturale ut aliquis dominetur multis sibi similibus et equalibus in communitate perfecta (quia si sunt tot similes et equales secundum virtutem quod non possunt utiliter omnes simul principari, et tamen talis communitas sine principante non potest consistere, secundum aristotelem), <s 212>et quia non est iustum naturale ut magis isti principentur quam illi, necesse est quod per iustum positivum determinetur quod isti principentur, vel simpliciter secundum totam vitam suam vel ad tempus. et sicut, non obstante quod non sit iustum naturale ut iste principetur secundum totam vitam suam sibi similibus et equalibus, qualiter intelligit aristoteles, tamen ex causa fieri potest iustum positivum, quod aristoteles negare non intendit. 
<s 213> discipulus quomodo potest esse iustum naturale quod aliquis principetur sibi similibus, et tamen non est iustum naturale quod iste principetur similibus,, et sic de singulis? 
<s 214> magister respondetur quod ista interrogacio tua procedit ex ignorancia primitivorum, scilicet logicalium, que nullus desudans cuicumque sciencie ignorare deberet; aliter enim procedet sophistice quando putabit se demonstrative procedere. dicitur igitur quod sicut tam universalis quam particularis est necessaria, cuius tamen quelibet singularis est contingens, ita possible est quod particularis sit secundum iusticiam naturalem et tamen nulla singularis erit secundum iusticiam naturalem. <s 215>quare possible est quod aliquem debere principari sibi similibus sit iustum naturale, et tamen non est iustum naturale istum debere principari sibi similibus,, et sic de singulis. et sicut possibile est quod proposicio cathegorica de disiuncto extremo in qua subiiciuntur termino discreto contento sub aliquo termino communi sit necessaria, et tamen quod disiunctiva correspondens cum modo necessitatis sit falsa et ideo nulla singularium illarum sit necessaria, ita potest contingere quod talis sit vera: <s 216>"istum vel illum" et sic de singulis "principari sibi similibus est iustum naturale", si sit cathegorica de disiuncto subiecto, et tamen quod disiunctiva sit falsa, et per consequens quelibet singularis est falsa. ut igitur (secundum istos) absque omni decepcione in talibus procedatur, diligentissime est cognoscenda differencia inter proposicionem disiunctivam et de disiuncto extremo, et inter proposicionem de eisdem terminis acceptam in sensu composicionis et in sensu divisionis (secundum quosdam), vel inter diversos sensus proposicionum talium secundum amphibologiam (secundum nonnullos). <s 217>quod sepe propter ignoranciam diversitatis inter tales proposiciones et sensus, intellectus auctorum in pluribus ignoratur, dum putantur unum habuisse sensum ut habent alium, immo quandoque habuerunt contrarium, et variis modis sophismata fiunt in talibus, quamvis ignorantur a multis, dum unus sensus vel proposicio equivalens sophistice infertur ex alio aut econverso, ex proposicione in uno sensu accepta, vel ex uno sensu, inferuntur illa que non ex ipso sed ex alio sensu sequuntur, vel econverso unus sensus sophistice concluditur ex illis ex quibus alius sensus vero argumento potest inferri. <s 218>pluribus eciam aliis modis fiunt sophismata in talibus propter ignoranciam distinccionis huius sensus earundem proposicionum secundum vocem. 
<s 219> discipulus recitasti duos modos respondendi ad aristotelem. nunc recita alium, si occurrerit. 
<s 220> magister aliter dicitur quod non est iustum aliquos vel aliquem semper principari, nisi tantum differant vel differat a subiectis quantum differunt dii et heres ab hominibus, si probabiliter timetur quod equales, si non equaliter honorentur, periculosas dissensiones et sediciones procurabunt. 
<s 221> discipulus secundum ista discurre per auctoritates que allegate sunt supra cap. 13. 
<s 222> magister primam auctoritatem aristotelis concedit ista opinio sicut sonat. ad secundam dicitur quod quando sunt plures equales in aliqua communitate perfecta, vult aristoteles quod expedit omnes participare principatum secundum partem, id est quandoque principari, quandoque subiici, quando probabiliter timetur quod aliter periculose sediciones orientur nisi quilibet qui est eque dignus aliquando principetur. <s 223>si autem de huiusmodi sedicione minime formidatur, expedit (si aliquis invenitur idoneus) ut unus tamquam rex omnibus principetur, eciam secundum totam vitam suam, nisi presumatur quod velit principatum regalem in tirannidem convertere vel timetur de aliquo alio malo quod posset propter aliquam maliciam accidere. 
<s 224> ad aliam autem per aristotelem, quod enim equale idem similibus, responsum est prius. 
<s 225> ad aliam, cum accipitur ab aristotele quod nullus est dignus principari regulariter nisi superet omnes alios omnibus bonis, respondetur quod hoc verum est si solummodo attendantur meritum et dignitas persone illius qui debet esse rex, non habendo respectum ad bonum commune. 
<s 226> ad aliam, cum accipitur quod regnum est secundum aristocraciam institutum, in qua solummodo principantur qui sunt ceteris meliores, respondetur quod si in aliqua communicate volente aristocratice regi inveniuntur aliqui pauci ceteris meliores, iustum est quod illi (nisi aliquid aliud impediat) ceteris principentur. <s 227>si autem non inveniuntur aliqui pauci qui sunt ceteris meliores, sed sunt multi in sapiencia et virtute equales, et tot quod non esset expediens omnes principari, tunc non potest fieri ut principantes aristocratice sint ceteris meliores, et tamen principatus aristocraticus est toti communitati expediens, si principatum regalem noluerit sustinere, et utilius tunc erit aliquos paucos de equalibus ad principandum omnibus assumere quam principatum politicum oligarchicum vel democraticum instituere. 
<s 228> ad illud quod dicitur deum elegisse optimum de toto populo in primum regem israel, scilicet saulem, respondetur quod saul non erat melior secundum virtutem et sapienciam omnibus aliis; samuel enim erat multo melior illo, et forte complures alii ipsum virtute et sapiencia excesserunt. <s 229>propter tamen staturam proceram ipsius dicebatur quod non erat ei similis in omni populo, quia (ut habetur ibidem "alcior fuit in omni populo ab humero et sursum". ex isto colligunt multi quod non est necesse universaliter absque omni excepcione semper eligere meliorem in regem, quia samuel non fuit electus in regem et tamen fuit multo melior saule. 
<s 230> discipulus dic breviter, applicando predicta ad papam, quomodo respondetur ad prescripta inquantum probare videntur quod nullus tamquam papa preesse debet cunctis fidelibus nisi omnes superet sapiencia et virtute. 
<s 231> magister dicitur quod si inveniretur aliquis catholicus cuius excellencia talis esset nota, ille (nisi aliquid singulare specialiter impediret) deberet preferri toti communitati fidelium, ita quod si aliquis alius eligeretur (vel eciam ante presidens extitisset) minus perfectus, amore communis boni ei de necessitate salutis cedere teneretur, nisi cessionem huiusmodi aliqua specialis racio impediret. si autem non inveniretur aliquis qui taliter excederet, de equalibus esset aliquis assumendus, <s 232>quia quamvis non sit iustum naturale vel divinum ut iste assumatur, tamen iustum naturale est ut aliquis assumatur. et ideo, quia non omnes equales debent presse, expedit ut si non possit racionabiliter aliter quam per sortem, quod per sortem aliquis de equalibus preferatur, quemadmodum apostoli, propter omnimodam equalitatem quam perpenderunt inter mathiam et ioseph qui vocabatur bersabas, dederunt eisdem sortem et eum super quem sors cecidit ad apostolatus officium assumpserunt. <s 233>si autem aliqui discernuntur in aliquibus inequales, quamvis non in sapiencia et virtute, tunc ad inequalia potest respectus haberi, pro temporis qualitate: quia in uno tempore posset haberi iuste respectus ad unum et in alio tempore ad contrarium; uno enim tempore posset iuste haberi respectus ad amicorum potenciam et alio tempore ad carenciam amicorum; et sic de aliis a sapiencia et virtute putant quidam consimiliter esse dicendum.
<s 234> capitulum 18 in quo notantur quinque utilitates principatus monarchici et regalis propter quas magis expedit regi ab uno quam a pluribus
<s 235> discipulus audivi quomodo respondetur ad illa quibus videbatur probatum quod nullus deberet fieri summus pontifex et caput cunctorum fidelium nisi excelleret omnes alios sapiencia et virtute. nunc narra quomodo respondetur ad illa quibus supra cap. 2 huius secundi ostenditur quod non expedit communitati fidelium subiici uni capiti et prelato quia expedit sibi quod regatur a pluribus. ante omnia enim peto ut dicas propter quam utilitatem, secundum istos, magis expedit communitati fidelium regi ab uno quam a pluribus. 
<s 236> magister huius dicunt esse utilitates plures. quarum una est quod facilius habetur accessus ad unum quam ad plures propter hoc, quod plures non semper reperiuntur in eodem loco; non modicum autem expedit subiectis pro diversis necessitatibus facilem posse habere accessum ad principantem, propter quod principes tam seculares quam ecclesiastici sunt reprehensibiles reputandi qui inaccessibiles exhibent se subiectis. alia utilitas est quod unus principans facilius potest regulariter (quando occurrit necessitas ) facere iudicium et iusticiam et pericula vitare quam plures. <s 237>si enim unus est principans, quandocumque oportet facere iudicium et iusticiam et periculum aliquod vitare, non est necesse quod alium prestoletur. si autem essent plures principantes, quamvis necesse esset celeriter talia expedire nec sine periculo differri valeret, oportet unum alium vel alios expectare. tercia utilitas est quod facilius potest corrigi unus, si exorbitaverit, quam plures, quia plures haberent plures defensores quam unus. quarta est quod cum sine consilio multorum nulla possit bene regi magna communitas, iuxta illud salomonis, proverbiorum 24<s 238>"erit salus ubi multa consilia". unde et in laudem dicitur romanorum, 1 machabeorum 8 quod "quotidie consulebant trecenti viginti, consilium agentes semper de multidudine, ut que digna sunt gerant". melius regetur eorumdem communitas si unus aliis principetur, qui de tempore et loco consilii et omnibus, puta de consiliariis admittendis vel repellendis et consimilibus, valeat ordinare, quam si principarentur plures quorum unus alium, eciam si machinarentur in malum rei publice, non posset faciliter excludere a consilio et ceteris quibusque agendis. <s 239>quinta utilitas est quia plura negocia et pluribus modis et cum minori labore potest expedire unus quam plures, quia pluribus modis potest accidere impedimentum ne plures simul de eisdem negociis diffiniant. 
<s 240> propter has et alias utilitates plures, dicunt isti quod magis expedit communitati fidelium regi ab uno optimo viro quam a pluribus optimis, et similiter magis expedit sibi regi ab uno et sapiente qui de consilio velit agere sapientum qui aliter non est bonus quam a pluribus bonis et sapientibus. hinc, ubi prius, dicitur ad laudem romanorum quod "commitunt uno homini magistratum suum per singulos annos dominari universe terre, et omnes obediunt uni", <s 241>et tamen, ut allegatum est, trecenti viginti erant consiliarii quotidie consiliantes. hinc abimalech, ut habetur iudicum 9 astute suasit per fratres matris sue viris sichen ut acciperent eum in dominum, pretendens id quod fuit eis utilius si ipse fuisset bonus, dicens: "loquimini ad omnes viros sichen: quid vobis est melius, ut dominentur vestri septuaginta viri omnes filii ieroboal, an ut dominetur vobis unus vir?"
<s 242> capitulum 19 in quo ponuntur responsiones ad raciones secundi capituli probantes quod non expedit magis communitati fidelium regi ab uno fideli quam a pluribus et primo respondet ad terciam deinde ad sequentes ad primam et secundam alleagiones respondetur supra capitulo 15
<s 243> discipulus audivi utilitates aliquas propter quas isti dicunt quod magis expedit communitati fidelium regi ab uno fideli quam a pluribus. nunc narra quomodo respondetur ad allegaciones que contrarium probare videntur que supra capitulo 2 huius secundi sunt inducte. 
<s 244> magister ad terciam illarum, cum adducitur quod per illum vel illos maxime expedit regi totam congregacionem fidelium cuius vel quorum iudicium est melius vel cercius in iudicando et discernendo que sunt procuranda tamquam utilia et que tamquam inutilia et nociva sunt penitus repellenda, respondetur quod hoc non est universaliter verum, licet sit verum in casu. <s 245>constat enim quod iudicium concilii generalis, in quo convenire debent meliores et sapientores de omnibus provinciis et regionibus christianorum, est cercius et melius quam iudicium unius, vel paucorum qui in aliquo uno loco valent continue commode commorari, et tamen non expedit semper esse concilium generale pro communitate fidelium gubernanda, quamvis eciam pro quibusdam negociis specialibus que per unum vel paucos non possunt congrue expediri sit expediens concilium generale convocari et sequi ipsius sentenciam. <s 246>pro negociis autem que per unum vel pauciores possunt utiliter expediri non expedit congregari concilium generale, et ita regulariter magis expedit communitatem fidelium regi ab uno vel paucis quam a concilio generali. sic eciam expedit magis communitati fidelium <s 247> regi ab uno sufficienter optimo vel bono utente consilio quam a pluribus simul principantibus, quia melius est ut plures, absque quorum consilio non bene regeretur communitas fidelium, sint tantummodo consiliarii unius optimi aut boni, <s 248>qui possit eos quando erit expediens invitare et omnes aut quosdam vocare et diversis diversa committere, quam quod huiusmodi omnes sint principantes sive rectores. quia necesse esset sepe omnes convenire pro negociis que possent expediri per paucos. alie eciam difficultates et incommoditates plures acciderent, que vitantur si unus bonus aut optimus, habens consiliarios sufficientes et eque bonos sicut essent plures principantes, regit. principatus enim neque sapienciam neque bonitatem largitur. 
<s 249> ad aristotelem autem, qui probare videtur in politicis quod magis expedit communitatem regi a pluribus optimis quam ab uno, quia turba melius iudicat quam quisque unus, respondetur quod plures melius et cercius sepe iudicant quam unus et turba melius quam unus, et ideo bene requiritur disceptacio, consiliacio et iudicium plurium: non tamen tamquam principancium necessario, sed sepe sufficit ut assint tamquam consiliarii solummodo. ita enim disceptat, consiliatur et iudicat, discernendo inter bonum et malum, iustum et iniustum, <s 250>ille qui solummodo est consiliarius habens intencionem bonam, sicut si esset principans et participans. sepe eciam pro agendis sufficit deliberacio et iudicium unius solius. et ideo magis expedit toti communitati fidelium quod principetur unus supremus principans, qui negocia pro quibus ipse solus sufficit expediat per seipsum et alia pro quibus pericia ipsius solius non sufficit expediat de consilio aliorum, quam quod principentur tales plures quos pro omnibus negociis, parvis et magnis, facilibus et difficilibus, oporteat convenire. 
<s 251> ad aliam auctoritatem aristotelis, que videtur asserere quod multi multis oculis et multis auribus plura percipiunt et melius quam unus duobus oculis et duabus auribus, et similiter multi plura possunt operari multis manibus et multis pedibus quam unus duabus manibus et duobus pedibus, et ita magis expedit regimen plurium quam unius, respondetur quod si unus bonus et sapiens regat communitatem fidelium, non solum uticiur duobus oculis et duabus auribus ac eciam duabus manibus et duobus pedibus, sed interdum utitur multis modis huiusmodi organis. <s 252>et magis expedit quod interdum utatur solummodo duobus oculis et duabus manibus quam multis; interdum vero magis expedit quod utatur multis quam solum duobus. et ideo magis expedit toti communitati fidelium quod regatur ab uno qui aliquando, prout expedit, utatur sua sufficiencia propria, aliquando aliena, quam a pluribus qui absque necessitate ad omnia expedienda conveniant. 
<s 253> ad illud quod ibidem accipitur act. 15 quod "convenerunt apostoli et seniores videre de verbo hoc", quasi semper magis expediat negocia terminari et diffiniri per plures quam per vnum, respondetur quod aliquando magis expedit negocia terminari per plures quam per unum, et <s 254> aliquando magis expedit quod tractentur per unum. et ideo expedit communitati fidelium ut regatur ab uno optimo, vel saltem bono, qui solus aliqua negocia et questiones tractet et diffiniat, <s 255>aliqua vero tractet cum aliis, pluribus vel paucioribus, secundum quod erit expediens, et diffiniat. et ideo in casu de quo fit mencio actuum 15 erat expediens ut de verbo illo non unus solus sed plures exquirerent. et convenerunt apostoli et seniores, non quidem omnes principantes communitati fidelium, sed tamquam necessarii et utiles uni principanti et capiti omnium pro favore vel consilio. quandoque enim vocantur aliqui ad aliquos tractatus in quibus sufficit sapiencia unius magis pro favore prestando contra resistentes vel inobedientes quam pro consilio requirendo. 
<s 256> ad innocencium vero papam, cum dicit quod facilius invenitur quod a pluribus senioribus queritur, respondetur quod hoc de multis dubiis continet veritatem; quando tamen ad alicuius invencionem sufficit unus solus qui tunc non indiget favore vel auxilio aut consilio plurium, melius est quod queratur et inveniatur ab uno quam a pluribus. 
<s 257> ad aliam vero allegacionem, que fundatur in hoc, quod plures sunt minus pervertibles et corruptibiles a maliciis et concupiscenciis et passionibus pravis quam unus, et per consequens magis expedit communitati fidelium a pluribus regi quam ab uno, quia magis expedit sibi regi ab illo vel illis cuius vel quorum voluntas minus est pervertibilis et corruptibilis a passionibus pravis, respondetur quod aliquo modo voluntas unius est minus pervertibilis et corruptibilis a passionibus pravis et affeccionibus quam plurium. <s 258>ad cuius evidenciam dicitur esse notandum quod voluntatem plurium vel multitudinis esse pervertibilem dupliciter potest intelligi: vel quod sit pervertibilis secundum se totam, accipiendo totam syncathegoreumatice vel secundum partem. primo modo voluntas plurium est minus pervertibilis quam voluntas unius. secundo modo voluntas plurium est magis pervertibilis quam voluntas unius determinati, puta voluntas illius vel istius; cicius enim et facilius perverti potest et corrumpi aliqua multitudo secundum partem quam unus solus, quia ad corrupcionem cuiuslibet de illa multitudine corrumpitur illo modo et pervertitur ipsa multitudo, <s 259>quia quamvis non pervertantur singuli, tamen in multitudine ipsa aliqua perversio reperitur. et quia ad bonitatem et idoneitatem principantis requiritur quod nec eciam secundum partem sit perversus, ideo magis expedit communitati fidelium regi ab illo qui eciam secundum partem est minus pervertibilis. talis autem est unus et non plures, et ideo magis expedit communitatem fidelium regi ab uno quam a pluribus. 
<s 260> ad auctoritatem aristotelis que accipitur ex iii politicorum c. 8, respondetur quod in casu, quando pauci non sufficiunt ad perfecte videndum quid est agendum et quid omittendum, quamvis aliquo modo perpendant imperfecte, tunc expedit multitudinem convenire: non quidem ad principandum, sed ad deliberandum et inveniendum quid est toti communitati expediens et ad consulendum quid facere principans teneatur. quod si principans nollet sequi eorum consilium et immineat periculum notabile, haberent corrigere ipsum. ideo autem in tali casu expedit multitudinem convenire predicto modo, <s 261>quia omnes simul sunt aliquid melius quam pauci, et tam circa mores quam circa intellectum possunt plura videre. quando autem pauci sufficiunt ad videndum perfecte quid est agendum et quid omittendum, non expedit multitudinem convenire ad tractandum, sed melius est quod conveniant pauci, sufficientes tamen. et ideo quando unus sufficit, non oportet convenire multos, et si unus non sufficit ad inveniendum quid necesse est, fieri expedit ut quot sufficiant, multos vel paucos, valeat convocare et procedere de consilio eorumdem, ita ut non principentur cum eo. 
<s 262> per predicta patet quomodo respondetur ad auctoritatem aristotelis cum innuitur quod plures sunt magis impervertibiles quam unus. quia dicunt quod uno modo sunt magis impervertibiles, et alio modo sunt magis pervertibiles: non quidem ut omnes simul pervertantur facilius quam aliquis unus determinatus, sed quia facilius invenitur perversitas inter eos quam in uno determinato, quia quocumque eorum perverso reperitur inter omnes perversitas, quamvis non oporteat quod in aliquo uno determinato reperiatur perversitas. ad bonitatem autem et idoneitatem principantis requiritur quod nulla in ipso sit perversitas. <s 263>et ideo, quando reperitur perversitas in aliqua multitudine, eciam in uno solo illius multitudinis, eo ipso illa multitudo non est idonea ad principandum, iuxta apostolum, ad gal 5, "modicum fermenti totam massam corrumpit". quare magis expedit communitati fidelium ut regatur ab uno quam a pluribus simul principantibus et vicem unius gerentibus, quia non ita faciliter reperitur perversitas in uno sicut in quacumque multitudine,, cuius ille unius sit pars et alius cum eo, qui ita perverti potest sicut ipse. 
<s 264> discipulus secundum ista sequitur quod similiter numquam essent vocandi plures nec eciam multitudo ad consilium, cuius oppositum non solum aristoteles et alii, sed eciam ista opinio tenet. patet consequencia: quia facilius invenitur perversitas in multitudine et inter quosque plures quam in uno solo; perversitas autem summe fugienda est. 
<s 265> magister respondetur quod quandocumque unus sufficit, ita quod nec consilio nec favore indiget aliorum, non sunt vocandi plures, quia frustra fit per plures quod eque bene potest fieri per unum. sed quando unus non sufficit ad perfecte videndum vel agendum id quod agendum est, tunc expedit vocare plures, vel pro consilio vel pro auxilio vel pro favore, quia sicut inter plures et in multitudine potest inveniri perversitas, ita inter plures et in multitudine maior sciencia et prudencia et bonitas reperitur. <s 266>et ideo quando unus non sufficit convenire debent plures: quamvis hoc possit esse indifferens ad bonum et ad malum. plures enim convenientes interdum bene et interdum male procedunt. et ideo, quando propter bonitatem eorum qui convenire habent probabiliter creditur quod recte consulant et faciant, agendum est ut conveniant, si unus non sufficit. quando autem probabiliter invenitur quod a rectis itineribus deviabunt, impediendi sunt ne conveniant, quia melius est nichil agere quam malum facere. <s 267>unde si probabiliter creditur quando aliqui ad generale concilium convocantur quod non rite concilium celebrabunt, impediendi sunt ne conveniant. si autem probabiliter creditur quod rite consilium celebrabunt, agendum est ut conveniant, nisi credatur quod minus utilitatis faciant quam sit incommoditas quam incurrerent ex laboribus et expensis. 
<s 268> discipulus nunc narra quomodo respondetur ad verba aristotelis quibus videtur concludere quod aristocracia melior et eligibilior est quam regnum. 
<s 269> magister respondetur quod non intendit aristoteles concludere quod simpliciter et semper melior est et eligibilior aristocracia quam regnum, <s 270> quando enim tota multitudo principancium in aristocracia non est secundum se totam ita pervertibilis sicut unusquisque qui esset de illa multitudine, et maior est prudencia et eciam virtus seu bonitas in tota multitudine quam in uno, tunc potest accidere quod melius sit ut plures principentur aristocratice quam unus, <s 271>quia ille qui regaliter principaretur potest perverti aliis non perversis. peius est autem quod aliquis pervertatur quando solus principatur quam quando principatur cum aliis; si enim pervertatur quando principatur cum aliis, minora et pauciora mala facere potest regulariter quam solus principans pervertatur. et ideo quandoque melior est et eligibilior aristocracia quam regnum. sepe tamen et communius, et ideo quodammodo simpliciter, melius est regnum quam aristocracia propter utilitates que dicte sunt prius c. 18 et propter alias plures. <s 272>et hinc est quod antiqui racionabiliter aliquando aristocraciam mutabant in regnum et aliquando regnum in aristocraciam, sicut de romanis et aliis quampluribus gentibus possent poni exempla quamplura; aliquando enim principabantur reges et aliquando plures simul, et plures tam romani quam alie gentes huiusmodi transmutaciones fecerunt.
<s 273> capitulum 20 in quo specialiter queritur utrum expediat communitati fidelium habere potestatem transmutandi principatum aristocraticum in principatum regalem et econtra quod sic. prima opinio probatur decem racionibus, ad quas respondetur infra c. 27
<s 274> discipulus occasione eorum que ultimo recitasti, interrogandum duxi an scilicet secundum istam opinionem expediat communitati fidelium ut habeant potestatem transmutandi principatum aristocraticum in principatum similem principatui regali et econverso, ita ut habeant potestatem constituendi unum summum pontificem qui omnibus aliis presit et habeant eciam potestatem constituendi seu eligendi simul plures summos pontifices qui, equalem potestatem habentes, simul aristocratice regant et presint fidelibus aliis universis, ut unum principatum in alium indifferenter, sicut videbitur expedire, valeat transmutare, ad modum quo gentes principatum aristocraticum racionabiliter transmutarent in regalem, et econverso. 
<s 275> magister circa hoc sunt diverse opiniones, et (stante opinione que ponit quod aliquibus aliquando melior est principatus aristocraticus principatu regali et aliquando eisdem precellit principatus regalis) una est quod expedit communitati fidelium ut habeat talem potestatem transmutandi principatum aristocraticum in principatum unius summi sacerdotis et econverso, secundum quod necessitas et qualitas temporis unum principatum vel alium exigit et requirit. 
<s 276> discipulus 
<s 277> pro ipsa potest taliter allegari. sicut expedit ut secundum varietatem temporum statuta varientur humana, extra, de consanguinitate, reprehensibilem, sic expedit ut secundum varietatem temporum principatus varientur humani. sed ecclesia christi habet potestatem principaliter super humanos principatus quantum ad omnia que sibi expediunt. ergo habet potestatem variandi huiusmodi principatus. 
<s 278> discipulus dici posset quod principatus quo summus sacerdos principatur cunctis fidelibus non est humanus sed divinus, quia a solo deo institutus existit; ergo non decet, et per consequens non expedit, ut eciam supra principatum papalem habeat potestatem. 
<s 279> magister hec responsio impugnatur, quia licet principatus papalis sit quoad hoc divinus, quod christus ordinavit ipsum debere esse in ecclesia, quantum ad multa tamen videtur esse humanus. nam ad homines pertinet ordinare quis assumi debeat ad ipsum et qui debent eligere et qui debent assumptum corrigere, si correccione indigeat, et consimilia. ergo consimiliter quantum ad hoc erit humanus, quod per homines debeat ordinari an unus tantummodo vel plures, quando expedierit, ad talem assumi debeat principatum. 
<s 280> amplius, communitati fidelium, quantum ad omnia que necessaria sunt pro hiis que sunt propria christianis, optime est provisum, et non minus bene quam cuicumque communitati vel genti, ut in omnibus talibus, quantum ad omnia que expediunt, et ut expediunt, habeat potestatem. <s 281>sed si ecclesia haberet potestatem transmutandi principatum qui inciperet esse minus expediens in alium principatum magis expedientem, melius esset provisum quam si potestatem huiusmodi non haberet. ergo cum in talibus sit optime provisum sibi, potestatem habet transmutandi principatum unius in principatum plurium, si adverterit quod sit magis expediens ut regatur a pluribus principatu aristocratico quam ab uno solo. 
<s 282> rursus, non minus expedit communitati fidelium ut habeat potestatem tollendi principatus qui incipiunt esse onerosi vel minus utiles quam tollendi consuetudines onerosas, cum nichil possit plus nocere ecclesie quam principatus onerosus et inutilis, iuxta sentenciam augustini, qui, ut legitur dist. 81, nemo, ait: "nemo quippe in ecclesia amplius nocet quam qui perverse agens nomen vel ordinem sanctitatis et sacerdotis habet". <s 283>ex quo colligitur quod nichil amplius nocet ecclesie quam princeps perversus et principatus perversus. quare, si ecclesia animadvertat quod ecclesia perverse vel minus utiliter regitur ex hoc unus solus omnibus principetur, expedit ut habeat potestatem talem principatum in alium qui pro tempore erit utilior transmutare. 
<s 284> adhuc, non impedit ecclesie illi principatui allegari qui potest in principatum pessimum transmutari. sed principatus quo principatur unus solus potest in principatum pessimum transmutari, quemadmodum principatus regalis, non obstante quod sit optimus, tamen quantum est ex natura principatus, potest in tirannidem, qui est principatus pessimus, transmutari, secundum quod aristoteles in ethicis <s 285> asserit et probat aperte. ergo non expedit ecclesie ut principatui quo principatur unus solus taliter astringatur quod non possit illum in principatum alium, scilicet aristocraticum, utiliorem pro tempore transmutare. 
<s 286> preterea, ut eciam lex civilis testatur, "in rebus novis constituendis evidens debet esse utilitas ut recedatur ab eo iure quod diu equum visum est". ex quo colligitur quod propter evidentem utilitatem est novitas facienda, ita eciam ut recedatur ab eo iure quod diu equum visum est. sed non magis est recedendum a iure quam a principatu, quia in omni communitate nichil potest esse magis servandum quam ius. <s 287>quod enim iuri non congruit nullo modo est servandum. ergo propter evidentem utilitatem est novitas facienda ut recedatur a principatu qui diu racionabilis et equus apparuit. quare, si appareat evidenter ecclesie pro aliquo tempore quod maior utilitas proveniat ecclesie ex principatu aristocratico quo plures simul regent communitatem fidelium quam ex principatu unius, est talis novitas facienda ut a principatu unius qui diu equus visus est et utilis recedatur. 
<s 288> item, quod in favorem et utilitatem inductum est aliquorum non debet in eorum dampnum et dispendium retorqueri. sed principatus cui debeant subdi universi fideles inductus est in favorem et utilitatem cunctorum fidelium. ergo si aliqua species principatus incipit esse dispendiosa fidelibus vel minus utilis, expedit ut illa species principatus in aliam utiliorem pro tempore transmutetur. quare ecclesia habet potestatem constituendi principatum aristocraticum super cunctos fideles, si perpendunt quod principatus unius incipit esse dispendiosus fidelibus. 
<s 289> amplius, secundum leonem papam, ut legitur dist. 45, c. licet enim "quod provisum sit ad concordiam tendere" non debet "ad noxam". ex quo concluditur quod quicquid provisum est ad concordiam tollendum est si tendit ad noxam. sed principatus unius summi pontificis provisus est ad concordiam cunctorum fidelium, scilicet ut unus preesset aliis "ne fieret schisma", secundum glossam, ibidem. igitur si principatus unius summi pontificis tendit ad noxam, <s 290>id est ad amorem dominandi seu tirannice principandi, vel eciam ad schisma periculosum inter christianos sicut (si videlicet maior et potencior temporaliter aut equalis pars christianorum nullo modo vult sustinere principatum unius summi pontificis et tamen vult sustinere principatum aristocraticum multorum simul regencium quorum quilibet sit summus pontifex, quemadmodum aliquando fuerunt simul plures imperatores et aliquando in eadem causa sunt plures iudices equalem potestatem habentes), tollendus est, saltem ad tempus, principatus unius regali principatui similis, et instituendus est, saltem quousque predicta mala seu pericula et consimilia cessent, aristocraticus principatus. 
<s 291> rursus, cessante causa cessare debet effectus, extra, de appellacionibus, cum cessante. sed communis utilitas est causa quare unus summus pontifex debet preesse cunctis fidelibus. ergo si ex principatu unius non provenit communis utilitas sed commune dispendium, talis principatus pro tunc cessare debet. ergo communitas fidelium habet tunc potestatem instituendi alium principatum. 
<s 292> amplius, in cunctis ecclesiis servari debet quod maior pars iudicat observandum, extra, de hiis que fiunt a maiori parte capituli, c. 1, et dist. 65, c. 1 et 2 et 3, extra, de eleccione, licet. igitur si maior pars fidelium reputat instituendum principatum aristocraticum super totam communitatem fidelium, habet tunc potestatem instituendi alium principatum. et talis principatus instituendus est. ex quo infertur quod ecclesia seu communitas fidelium habet potestatem instituendi huiusmodi principatum. 
<s 293> discipulus ut notat glossa super allegatum capitulum, extra, de hiis que fiunt a maiori parte capituli: "non semper statur maiori parti nec pluralitati, ut hic et 21 dist., nicena, et supra, de eleccione, ecclesia vestra". <s 294>et infra: "illud regulare est ut semper stetur maiori parti. sed maior pars est illa que maiori pietate et racione utitur, 9 dist., sana quippe, et 40 dist., multi, in fine, 4 dist., 2, iurisiurandi ". hoc eciam glossa, dist. 40, super capitulum ultimum, sentire videtur, dicens: "non gradus elegancior sed vite melioris accio comprobatur, 23, q. 4, sicut, et 10, q. 1, sunt nulli. <s 295>et enim hoc argumentum quod pars illa que iustiori racioni innititur maior dicitur, licet sit minor: dist. 31, nicena; 19, in canonicis; et 4, q. 3; et extra, de testibus, in nostra". ex hiis habetur aperte quod non semper standum est maiori parti. quare quamvis maior pars christianorum iudicaret principatum unius transmutandum esse in aristocraticum principatum, non esset tamen hoc faciendum. 
<s 296> magister ista responsio impugnatur. quia licet non sit semper standum maiori parti sed aliquando minori, tamen semper standum est maiori parti nisi a minori parte probetur aperte quod non est standum maiori parti. hoc colligitur ex glossa super allegato c., supra, de hiis que fiunt a maiori parte capituli, que ait, post preallegata verba: "presumitur pro pluralitate, 61 dist., nullus, <s 297> nisi in contrarium probetur, ut hic patet, et 23 dist., illud, <s 298>et supra, de eleccione, dudum ". et ibidem super vocabulo "ostensum" ait: "non sufficit obiicere nisi probetur". cum ergo non possit probari quod non est standum maiori parti si pro utilitate communi voluerit transmutari principatum unius summi pontificis in aristocraticum principatum, sequitur quod in hoc standum est maiori parti fidelium. 
<s 299> discipulus videtur quod racionabiliter potest ostendi quod in hoc non est standum maiori parti christianorum si decreverit instituere aristocraticum principatum super cunctos fideles, quia minor pars in contradicendo maiori iustiori niteretur racione; nam minor pars inniteretur divine ordinacioni, que omni prevalet ordinacioni humane. 
<s 300> magister nonnullis apparet, esto quod christus ordinasset unum summum pontificem debere cunctis fidelibus principari, quod pro utilitate communi potest ecclesia instituere alium principatum, quod tali modo probatur. necessitas et utilitas parificantur, ut alexander iii insinuare videtur, extra, de equalitate et etate preficienda, queris. sed pro necessitate licet facere contra preceptum divinum, eciam expressum, in hiis que non sunt de se mala, sed solum sunt mala quia sunt prohibita. <s 301>ergo eciam pro utilitate communi licet facere contra preceptum dei et ordinacionem christi. ergo, esto quod christus ordinasset unum summum pontificem esse preficiendum cunctis fidelibus, liceret fidelibus pro communi utilitate alium instituere principatum, saltem ad tempus. maior videtur manifeste probata, que eciam probatur ex hoc, quod necessitas et pietas parificantur, ut innuit gregorius ix, extra, de feriis, c. ultimo. pietas autem utilitatem includit. ergo necessitas et utilitas parificantur, et per consequens quod si necessitas facit licitum utilitas eciam facit licitum. <s 302>minor multis modis ostenditur. hoc enim beda super marcum, et habetur extra, de regulis iuris, c. quod non est, patenter videtur asserere, dicens: "quod non est licitum in lege, necessitas licitum facit. nam et sabbatum custodiri preceptum est; machabei autem in sabbato sine culpa pugnaverunt". ex quibus verbis aperte videtur haberi quod machabei ex necessitate licite fecerunt contra expressum mandatum divinum. <s 303>hoc eciam christus ipse, matth. 12 et luc. 6 expresse docere videtur, dicens quod david et qui cum eo erant contra preceptum divinum panes proposicionis licite comederunt, eo quod explicite precepit deus ne quis nisi sacerdos dictos panes comederet. ex quibus aliisque quampluribus colligitur quod regula, scilicet "necessitas legem non habet", que ponitur extra, de consuetudine, quanto, et illa: "necessitas non subiacet", extra, de observancia ieiuniorum, c. 2, et illa: <s 304>"necessitas in legibus excipitur", extra, de iureiurando, querelam, et consimiles, non tantum de legibus humanis positivis sed eciam de legibus divinis positivis, nisi in eisdem legibus divinis contrarium caveatur, debet intelligi, ut necessitas legi divine positive non subiaceat. secus est de lege naturali et de lege dei naturali, quia legi illi necessitas subiacet, nec potest aliqua necessitas excusare. 
<s 305> adhuc, quod non obstaret talis ordinacio christi ordinacioni ostenditur. nam non minorem potestatem super principatum sacerdotum mutandum habent christiani in lege nova quam habuerunt illi qui erant sub lege veteri constituti. sed non obstante precepto dei de uno summo pontifice constituendo, exodi 29<s 306>prout eciam habetur in decretis, dist. 21, para. 1, postea david constituit plures summos pontifices, ut colligitur ex 1 paralip., c. 44 unde et evangelista luc., c 2 testari videtur quod tempore christi erant simul plures principes sacerdotum. ergo et christiani habent potestatem constituendi plures summos pontifices, non obstante quod christus ordinaverit aliquem unum esse in summum pontificem sublimandum.
<s 307> capitulum 21 ubi arguitur in contrarium scilicet quod ecclesia non habet potestatem taliter transmutandi principatus. et hoc 7 racionibus, ad quas respondetur, ad primam c. 22 ad secundam c. 25 ad terciam et sequentes c. 26
<s 308> discipulus puto te adduxisse forciora motiva pro opinione prefata. ideo pro opinione contraria niteris allegare. 
<s 309> magister quod ecclesia non habeat potestatem transmutandi summum pontificium in aristocraticum principatum, vel quemcumque alium, videtur posse probari. nam teste christo, matth. 10 non est discipulus supra magistrum suum, nec servus supra dominum suum. omnes autem christiani discipuli sunt et servi christi;. christus autem ordinavit et voluit quod unus esset summus pontifex et caput omnium christianorum. <s 310>quod in facto ostendit cum ordinavit solum beatum petrum in summum sacerdotem. unde et anacletus papa (qui fuit tempore apostolorum) hoc testatur, ut habetur dist. 21, c. in novo, dicens: "in novo testamento post christum a petro sacerdotalis incipit ordo, qui ipsi primo pontificatus in ecclesia datus est, dicente domino ad eum, 'tu es petrus', etc". ergo omnes christiani non habent potestatem tollendi summum sacerdocium et instituendi quemcumque alium principatum. 
<s 311> amplius, nulli christiani, nec maior pars nec minor, habent potestatem tollendi unitatem ecclesie. quia quicumque scindit ecclesiam est schismaticus reputandus. nulli autem multitudini christianorum quantumcumque magne, licet in ecclesiam schisma inducere. unitas autem ecclesie in hoc videtur consistere, ut habeat caput quod sub christo omnibus principetur, teste beato cypriano, qui, ut habetur 24, q. 1, c. loquitur, ait: <s 312>"loquitur dominus ad petrum 'ego dico tibi quod tu es petrus, et super hanc petram edificabo ecclesiam meam'. super unum edificat ecclesiam. et quamvis apostolis omnibus post resurreccionem suam parem potestatem tribuat et dicat, 'sicut misit me pater, et ego mitto vos; accipite spiritum sanctum', cum et unitatem manifestaret, unitatis eiusdem originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuit. hoc erant utique ceteri apostoli quod petrus fuit, pari consorcio prediti et honoris et potestatis, sed ab unitate exordium proficiscitur, ut ecclesia christi una monstretur". <s 313>et infra: "quam unitatem tenere firmiter et vendicare debemus, maxime nos episcopi qui in ecclesia dei presidemus, ut episcopatum quoque ipsum unum atque indivisum probemus. nemo fraternitatem fallat. nemo veritatem fidei prevaricacione perfida corrumpat. episcopatus unus est singularis in solidum pars tenetur". ex quibus verbis colligitur quod unitas ecclesie, que firmiter est tenenda, ab uno procedit et unum episcopatum requirit. ergo nulli multitudini christianorum licet episcopatum unum in principatum aristocraticum vel alium transmutare. 
<s 314> rursus, sicut nulla est vel potest esse ecclesia nisi apostolica, sic nullus est in ecclesia nec esse potest verus licitus et principatus primus, scilicet episcopatus seu pontificatus, nisi apostolicus. quod pelagius, allegans beatum augustinum, clare testari videtur, dicens, 24, q. 1, c. pudenda: "nullam aliam", scilicet ecclesiam, "esse constat nisi que in apostolica radice est fundata, a quibus", scilicet apostolis, "ipsam fidem universo orbe propagatam esse non potest dubitari. <s 315>quod ut nobis, licet notissimum sit, beati augustini testimonio approbemus. audi quid in quodam opere suo dicat preclarissimus doctor ecclesie. ait enim: 'quod si nullo modo recte dici possit ecclesia in qua schisma est, restat ut, quoniam ecclesia nulla esse non potest, quam ea que sit, in sedis apostolice per successiones episcoporum radice constituta, nullorum hominum malicia (eciam si nota excludi non possit sed pro temporum racione tolleranda iudicetur) ullo modo valeat extinguere'. <s 316>ex quibus verbis colligitur quod in ecclesia nullus est verus principatus nisi qui per successionem episcoporum est continuatus in apostolica sede. sed si institueretur principatus aristocraticus vel quicumque alius, ille non esset apostolicus, nec in sede apostolica per successiones constitutus; ergo non esset licitus reputandus. 
<s 317> preterea, papa in ecclesia dei habet plenitudinem potestatis. quod ergo papa non potest, multo forcius nec aliqua multitudo christianorum. <s 318>sed papa non posset ordinare seu constituere quod post decessum eius, vel eo consenciente et volente, alius principatus quam pontificatus summus esset in ecclesia dei, cum omnes christianos regi ab uno summo pontifice spectat ad generalem statum ecclesie, contra quem papa dispensare non potest, ut testari videtur glossa 25, q. 1, super capitulum que ad perpetuam. ergo nec aliqua multitudo potest instituere alium principatum. 
<s 319> adhuc, illud non potest aliqua multitudo christianorum per quod hereticam incurreret pravitatem. sed si quecumque multitudo institueret alium principatum cui subderentur omnes christiani, ipso facto hereticam pravitatem incurreret, quia privilegium romane ecclesie conaretur auferre. <s 320>qui autem, ut testatur nicolaus papa, 22, q. 1 "romane ecclesie privilegium ab ipso summo ecclesiarum omnium capite auferre conatur, hic procul dubio in heresim labitur". ergo nulla multitudo christianorum potest instituere principatum alium primum quam principatum romane ecclesie, qui in hoc consistit, ut unus pontifex summus omnibus christianis principetur. 
<s 321> preterea, in uno episcopatu non possunt esse duo episcopi, nec in uno archidiaconatu duo archidiaconi, 7, q. 1, in apibus et sunt verba ieronimi. igitur multo forcius in ecclesia dei non possunt esse duo aut plures summi pontifices. constat autem quod ecclesia dei non debet carere omni summo pontifice. ergo ecclesia non habet potestatem instituendi alium principatum principalem quam summum pontificem unius qui omnibus aliis principetur. 
<s 322> amplius, non licet quibuscumque christianis facere condicionem ecclesie deteriorem quo ad temporalia, quamvis sit licitum meliorare ipsam (extra, de donacionibus, fraternitatem; extra, de restitucione in integrum, c. 1); ergo multo magis non licet quibuscumque habere condicionem ecclesie deteriorem quo ad spiritualia. unum autem summum pontificem christianis omnibus principari ad spiritualia spectat, quia principatus huiusmodi spiritualis est, dist. 10, suscipitis. <s 323>ergo non licet quibuscumque christianis principatum huiusmodi in deteriorem vel minus bonum quemlibet transmutare. principatus autem aristocraticus, et quilibet alius, est minus bonus quam principatus quo unus solus principatur, cum talis principatus sit regalis vel similis regali. ergo non licet quibuscumque christianis principatum aristocraticum, vel alium, loco principatus unius summi pontificis instituere quoquo modo.
<s 324> capitulum 22 in quo ostenditur quomodo ad precedentes raciones secunde opinionis respondet prima opinio
<s 325> discipulus propter apparenciam magnam quam allegaciones pro opinione utraque inducte habere videntur, cupio eas magis discutere et audire quomodo secundum diversas opiniones respondetur ad ipsas. unde primo refer quomodo opinio prima ad allegaciones ultimo adductas nititur respondere. 
<s 326> magister ad primam, que fundatur in hoc, quod omnes christiani non possunt contra ordinacionem christi, respondetur per ea que conata sunt probare c. 21, quod videlicet necessitas et utilitas faciunt licitum aliquod quod alias, tamquam ordinacioni christi contrarium, esset illicitum. et, non obstante quod omnes christiani sint discipuli et servi christi et non sint supra ipsum, tamen ex necessitate vel utilitate possunt aliquid contra ordinacionem eius <s 327>(hoc est, contra verba et facta eius secundum quod prima facie sonare videntur, non tamen contra intencionem)
, quia ipse vult quod in verbis eius urgens necessitas et evidens utilitas sint excepte ubi aliquid ordinat vel facit cuius contrarium legi naturali minime adversatur et ipse non explicat quod necessitas et utilitas nullatenus recipi deberent. 
<s 328> quod aliter quam prius probare conatur. nam christus precipit apostolis, ut habetur math. 5 non resistere malo, sed qui percusserit eos in unam maxillam prebeant et aliam. et tamen apostolo paulo percusso licuit dicere principi sacerdotum, "percuciat te deus, paries dealbate" ubi testatur augustinus in sermone de puero centurionis (et ponitur 23, q. 1, c. paratus). quemadmodum igitur, secundum augustinum (ibidem), precepta illa de paciencia <s 329>"magis sunt ad preparacionem cordis quam ad opus quod in aperto fit, ut teneatur in secreto animi paciencia cum benevolencia, in manifesto autem id fiat quod eis videatur prodesse quibus bene velle debemus", sic circa ordinacionem christi de uno summo pontifice constituendo servandum est id quod magis prodest ecclesie sue, pro cuius utilitate ordinavit unum summum pontificem constituendum, ut scilicet quando expedit ecclesie quod sint plures, fiant plures qui aristocratice regant ecclesiam. 
<s 330> hec responsio videtur taliter posse confirmari. quia si licet facere contra verba precepti magis expressi contra verba precepti minus expressi licebit facere. sed preceptum christi de paciencia data apostolis matth. 5 magis expressum fuit quam preceptum de uno summo pontifice constituendo post petrum. quia expresse dixit, absque omni, modificacione et excepcione sive determinacione, "ego autem dico vobis non resistere malo", etc.; nusquam autem inveniri potest quod dixerit, "dico vobis quod constituatis summum pontificem post petrum", vel consimilia verba. <s 331>ergo si contra verba expressa christi de paciencia licet venire, non contra mentem -- quemadmodum et ipsemet christus fecit, ut testatur augustinus, ubi prius, ubi dicit: "liquido ostenditur quod ipse dominus, exemplum singulare paciencie, cum percuteretur in faciem, respondit, 'si male locutus sum, exprobra de malo; si autem bene, quid me cedis?' <s 332>nequaquam igitur preceptum suum, si verba sua intueamur, implevit, neque enim percucienti prebuit alteram partem, sed pocius prohibuit ne faceret" -- multo magis contra verba christi non expressa de uno summo pontifice constituendo liceret facere christianis, ut scilicet non constituant unum sed plures summos pontifices, quando hoc expedit ecclesie christi. 
<s 333> christus expressis verbis, nullum casum excipiendo, precepit non iurare, dicens, matth. 5 "ego autem dico vobis non iurare omnino, nequam per celum", etc., et post; "sit autem sermo vester est, est, non, non. quod hiis amplius est a malo est". et tamen, non obstante isto precepto christi expresso, licet in casu iurare, extra, de eleccione, significasti, et extra, de iureiurando, etsi christus, 22, q. 1, <s 334>non est, ubi asserit augustinus quod iurare licet propter infirmitatem vel incredulitatem eorum qui non aliter ad fidem moventur. ergo, multo magis, non obstante quod christus fecerit beatum petrum summum pontificem et caput omnium christianorum, licet christianis propter communem utilitatem tocius ecclesie plures simul constituere summos pontifices, si hoc aliquando expediat. 
<s 335> rursus, christus precepit apostolis, matth. 10 ne possiderent aurum vel argentum aut pecuniam et ne haberent duas tunicas vel portarent calciamenta. et tamen manifesta necessitate cogente licebat eis contra ista venire, implendo scilicet mentem christi, non verba. quod ipse satis insinuare videtur, dicens apostolis, luce 22 "'quando misi vos sine sacculo et pera et calciamentis, numquid aliquid defuit vobis?' at illi dixerunt, 'nichil'. <s 336>dixit eis, 'sed nunc qui habet sacculum tollat, similiter et peram, et qui non habet, vendat tunicam suam et emat gladium.'" ex quibus verbis beda elicit quandam regulam generalem, quod scilicet non obstante precepto christi, alia est regula vivendi tempore pacis, alia tempore persecucionis. ex qua regula bede potest quedam alia generalior colligi, quod propter necessitatem et utilitatem licet venire contra ordinacionem christi. si enim, non obstante precepto christi, alia est regula vivendi tempore pacis, alia tempore persecucionis, <s 337>racione consimili, non obstante precepto christi, alia est regula vivendi in casu necessitatis et utilitatis, alia extra casum necessitatis et utilitatis, cum non nisi propter necessitatem et utilitatem sit alia regula vivendi tempore pacis, alia tempore persecucionis. si enim nulla apparet necessitas nec utilitas propter persecuciones, regula vivendi, presertim, nullatenus est imitanda. propter necessitatem igitur et utilitatem licet non implere verba christi. igitur non obstante quacumque ordinacione christi de uno summo pontifice constituendo, licebit, si evidens utilitas hoc exposcit, plures constituere summos pontifices qui aristocratice gubernent totam universitatem fidelium. 
<s 338> amplius, licet ex causa differre eleccionem summi pontificis. igitur licet pro tempore constituere alias qui gubernent communitatem fidelium.
<s 339> capitulum 23 in quo arguitur et probatur quod non licet facere neque contra verba neque contra intencionem precipientis et presertim precepti divini, tribus racionibus. ad quas respondetur capitulo immediate sequenti
<s 340> discipulus allegaciones prescripte et alique alie prius adducte fundantur in hoc, quod licet venire contra verba divini precepti et christi, licet non contra mentem seu intencionem precipientis, que aliquam apparenciam habere videntur. ideo contra fundamentum eorum obiiciam, ut tam fundamentum quam dictas allegaciones et consimiles melius intelligam et advertere valeam an quid contineant veritatis. 
<s 341> videtur igitur quod nullo modo licet venire contra verba divini precepti seu christi, nec propter necessitatem nec propter utilitatem. nam de similibus simile est iudicium habendum. igitur eodem modo censendum est de quocumque precepto divino et de omnibus. sed preceptum de matrimonio inter virum et uxorem non solvendo sic obligat quod in nullo casu, excepto casu expresso a christo (scilicet fornicacionis), vel propter quamcumque necessitatem vel utilitatem licet uxorem dimittere, ut testatur ipsemet christus, matth. 5 et 19 et marc. 10 <s 342>ergo omne preceptum divinum sic obligat quod in nullo casu qui non sit expressus a deo vel a christo propter necessitatem et utilitatem liceret venire contra preceptum divinum. <s 343> <s 344> <s 345> alias propter necessitatem et utilitatem liceret non baptizare vel aliter baptizare quam institutum est a christo, puta in vino vel alio aliquo liquore, si aqua haberi non possit et baptismus differri non possit. <s 346>liceret eciam conficere corpus christi de alio pane quam triticeo, quando panis triticeus haberi non possit. liceret eciam, quando vinum haberi non possit, conficere sanguinem christi de aqua vel alio liquore. et sic omnia sacramenta mutare liceret propter necessitatem et utilitatem. 
<s 347> rursus, nulli licet venire contra verba alicuius precepti nisi qui habet potestatem dispensandi circa tale preceptum vel interpretandi idem preceptum. sed nullus potest dispensare contra precepta divina nec interpretari eadem precepta. ergo nulli licet venire contra verba precepti divini. 
<s 348> ex hiis concluditur quod si christus ordinavit unum summum pontificem esse preficiendum cunctis fidelibus, nullo modo licet christianis quibuscumque plures simul constituere summos pontifices. 
<s 349> ista sunt que michi videntur efficacius improbare assercionem predictam. ideo narra quomodo respondetur ad ipsa, et incipias ab ultimo, quia forte alique responsiones ad alia dependent ab illo.
<s 350> capitulum 24 in quo de potestate interpretandi et dispensandi de preceptis quasi preambulis aliquibus notatur. deinde respondetur ad raciones capituli precedentis. et primo ad terciam
<s 351> magister obieccio illa mencionem facit de duobus, scilicet potestate dispensandi circa preceptum dei sive christi, et de potestate interpretandi preceptum dei sive christi. quantum ad primum dicitur quod christiani quicumque non habent potestatem dispensandi contra preceptum divinum seu christi, nisi "dispensacio" interpretacio sive iuris declaracio appelletur, qualiter glossa, 25, q. 1, super c. sunt quidem, loqui videtur, dicens quod "papa dispensat in evangelio interpretando ipsum". <s 352>cui concordare videtur assercio quorundam iuristarum dicencium: "dispensacio dicitur declaracio sive commutacio. sic potest dispensare", scilicet papa, "de voto, et de hiis que fiunt de iure divino et naturali, dummodo subsit necessitas vel utilitas et compensabilitas". 
<s 353> de potestate autem interpretandi preceptum dei sive christi, et per consequens dispensandi predicto modo, quid dicendum sit secundum quandam opinionem ex prolixa nostra disputacione "de potestate interpretandi dicta et statuta aliorum" prima parte nostri dialogi, lib. vi, potest advertere studiosus. de qua pauca recitabo, nonnulla addendo. dicitur itaque quod non est necessaria interpretacio alicuius dicti, precepti seu statuti divini, vel humani nisi propter ignoranciam alicuius cui necessaria est interpretacio; quia "ubi verba non sunt ambigua non est locus interpretacioni", <s 354>ut notat glossa, extra, de consuetudine, super cap. cum dilectus. ad illum igitur interpretacio pertinet qui scit intellectum illius quod interpretandum est, quando scilicet aliquis alius dubitat de vero intellectu eius. multi autem periti sciunt verum intellectum preceptorum dei et christi. et ideo precepta illa possunt interpretari illis que nesciunt, quia huiusmodi interpretacio non est nisi exposicio vel declaracio seu manifestacio veri intellectus preceptorum dei. et ita christiani habent potestatem interdum interpretandi preceptum divinum, quando scilicet sciunt verum intellectum illius. <s 355>si autem nesciretur verus intellectus alicuius precepti dei, quia nesciretur intencio dei in precipiendo, nec per racionem nec per scripturas alias sed solummodo per revelacionem dei possit sciri (sicut secundum quosdam verus intellectus litteralis multarum propheciarum que ponuntur in libro apocal. et aliis scripturis propheticis non potest sciri nisi per revelacionem novam), tunc interpretacio talis precepti expectanda est a solo deo. <s 356>sed intellectus preceptorum sive ordinacionum dei de paciencia conservanda, iuramento non prestando, de non portando sacculo sive pera et de summo pontifice constituendo, et multorum aliorum, et scitur a pluribus christianis et sciri potest per racionem et scripturas. ideo interpretari possunt christiani periti talia precepta sive ordinaciones, et secundum veram interpretacionem ipsa servare debent. "nec est semper inherendum verbis", eciam christi, "sed menti", secundum glossam, 43, q. 1, super c. paratus que ibidem specialiter loquitur de verbis christi. 
<s 357> discipulus secundum ista non magis liceret pape interpretari verba dei et christi quam alteri sapienti et in sacris litteris erudito, nec plus esset credendum pape in huiusmodi quam alteri sapienti. 
<s 358> magister respondetur quod non aliter licet pape interpretari verba dei vel christi quam alteri, nec magis est credendum sibi in huismodi quam alteri sapienti; immo in huiusmodi sunt magis periti quam papa ipsi pape preferendi, ut habetur dist. 20, para. 1, ubi habetur quod divinarum scripturarum tractatores in sacrarum scripturarum exposicionibus summis pontificibus preferuntur. verumptamen si interpretacio seu exposicio pape fuerit catholica, nullam habens errorem, est quodammodo magis autentica quam interpretacio alterius eruditi, quia extunc nulli licebit publice contrarium opinari et tenere scienter, <s 359>quod non est verum de eadem interpretacione si esset solummodo alterius eruditi, quia, si non esset de aliquo quod quis teneretur explicite, credere liceret alii, non obstante huiusmodi interpretacione, publice opinando tenere contrarium, licet non pertinaciter. si autem interpretacio pape esset erronea et non consona veritati, liceret cuilibet scienti eam non esse consonam veritati manifeste et publice reprobare, et quilibet hoc sciens, pro loco et tempore, de necessitate salutis, ipsam impugnare deberet. 
<s 360> discipulus secundum ista papa nullo modo posset dispensare contra apostolum aut scripturam sacram, cuius contrarium videtur glossa, 25, q. 1, super c. sunt quidam, dicens: "sustineri potest quod papa contra apostolum dispensat; non tamen in hiis que pertinent ad articulos fidei". 
<s 361> magister dicitur quod glossa accipit ibi "dispensare" pro interpretari sive declarare intellectum apostoli; quod papa potest. 
<s 362> discipulus isto modo potest dispensare in hiis que pertinent ad articulos fidei, quod tamen negat glossa. potest enim declarare verum intellectum illorum que pertinent ad articulos fidei, sicut et aliorum. 
<s 363> magister respondetur quod articulos fidei qui ponuntur in symbolo, de quibus loquitur glossa, non potest aliter interpretari quam interpretati sunt, quia quoad sensum litteralem sufficienter interpretati sunt et declarati. sed multorum aliorum articulos qui inveniuntur in scripturis sacris potest papa, si est peritus, nova interpretacione interpretari, quia in speciali non inveniuntur taliter interpretata a prioribus, quin pro multis simplicibus, immo peritis, nova et explicita interpretacione indigeant, quam multi eciam literati ex omnibus scripturis summorum pontificum et tractatorum divinarum scriptuarum colligere nescirent. <s 364>nec est nec fuit aliquis summorum pontificum aut doctorum ita peritus quin potuit aut posset continue et semper in intelligencia scripture divine proficere, eciam si viveret mille annis aut pluribus, inveniendo noviter sensus catholicos litterales (qui sunt aliorum sensuum fundamenta) studendo in scripturis sacris, et hoc propter difficultatem intelligendi scripturam sacram in diversis locis. 
<s 365> discipulus satis dixisti de ista obieccione. nunc narra qualiter respondetur ad primam obieccionem quam adduxisti in c. precedenti. 
<s 366> magister ad illam allegacionem dicitur quod de similibus simile iudicium est habendum, quando non prohibetur, nec explicite nec implicite, simile haberi iudicium. ubi autem prohibetur explicite vel implicite de similibus simile habere iudicium, ibi non est habendum simile iudicium de similibus. abraham enim, ex quo recepit mandatum de filio immolando, tenebatur parare se ad filium suum occidendum innocentem, et tamen ne occideret alios innocentes debuit sibi cavere, quia simpliciter erat sibi preceptum ut immolaret filium suum, et non alios, <s 367>et ideo alium intellectum non potuit elicere ex verbis precepti nisi quem primo sonabant. et ita erant expressa, omni ambiguitate carencia, quod non erat ibi locus interpretacioni, nec aliquem alium intellectum potuit elicere. ex quibus verbis dei nec eciam per racionem potuit alium elicere intellectum, cum non ignoraverit deum esse dominum vite et mortis. quamvis ergo esset simile de precepto dei super matrimonio non solvendo, sive super uxore non dimittenda, et quocumque alio precepto dei, <s 368>tamen non est nec esset simile iudicium quo ad omnia habendum de precepto predicto et quocumque alio precepto dei, quia christus excipiendo unum casum specialem in quo liceat dimittere uxorem alios casus prohibuit. quia "quod de uno conceditur de aliis negatur" (dist. 25, c. qualis; 15, q. 3, de crimine; 45 dist., c. disciplina; 1, q. 1, per isaiam). que regule tenent ubi tenet argumentum a contrario argumento, quod fortissimum est in iure, ut leges dicunt. <s 369>in multis autem aliis preceptis dei et christi speciales casus non excipiuntur explicite. ideo in eis non plus est intelligendus unus excipi quam alius. quare ex aliis locis scripture divine colligendum est an aliquis casus debeat intelligi licet non exprimatur, et an sit eadem racio excipiendi talem casum in uno precepto et in alio, et an precepta sint consimilia quantum ad genus preceptorum, puta an precepta naturalia vel positiva, an aliquod naturale et aliquod positivum. <s 370>si enim sint simpliciter precepta iuris naturalis, nullus casus excipi debet propter quamcumque necessitatem vel utilitatem nisi deus specialiter aliquem exciperet, quemadmodum, non obstante precepto iuris meri naturalis de nullo innocente scienter interficiendo, deus precipiendo abrahe ut immolaret filium suum specialem excepcionem fecit. si autem sint precepta mere positiva, casus necessitatis et utilitatis ita debet excipi in uno sicut in alio, nisi ex scripturis specialiter colligi possit quod in aliquo tali precepto non est excipiendus casus necessitatis et utilitatis. et ita de preceptis similibus simile potest haberi iudicium. 
<s 371> ad sequentem allegacionem respondetur quod non sequitur ex predictis quod liceat omnia sacramenta mutare, quia aliud est preceptum mutare et aliud preceptum omittere, et similiter aliud est sacramenta mutare et sacramenta omittere. et ideo, quamvis nonnumquam liceat aliqua sacramenta omittere, non licet tamen illa mutare. propter quod nulli licet baptisare in vino vel in alio liquore quam in aqua, nec licet conficere corpus christi in pane triticeo et in vino. in casu tamen propter necessitatem vel utilitatem licet omittere aliqua sacramenta. 
<s 372> capitulum 25 ubi probatur quod pluralitas summorum pontificum non scindit eccelsie unitatem et hoc per responsionem ad secundam racionem c. 21 factam.
<s 373> nunc expone quomodo sustinetur quod licet christianis propter utilitatem vel necessitatem constituere plures summos pontifices, non obstante quod non liceat eis scindere unitatem ecclesie, que consistit in hoc, quod unum caput sub christo omnibus principetur, in quo fundabatur secunda allegacio superius inducta cap. 21. 
<s 374> magister respondetur quod nullis christianis licet scindere unitatem ecclesie, sed absque unitate summi pontificis potest unitas summi pontificis perdurare. vacante enim apostolica sede manet unitas ecclesie, et ita non existente summo pontifice potest unitas ecclesie permanere. nec scissa est ecclesia propter hoc quod nullum habet summum pontificem; alioquin sepe scinderetur ecclesia, cum sepe nullus sit summus pontifex. et ita omni schismate caret ecclesia absque uno summo pontifice. et per consequens ex hoc, quod essent plures summi pontifices simul regentes ecclesiam, non posset inferri quod scissa esset ecclesia. 
<s 375> ad auctoritatem autem beati cypriani respondetur quod loquitur in casu in quo plures discordes gererent se taliter pro summo pontifice quod quilibet eorum diceret apud se solum esse pontificatum et ecclesiam, quemadmodum accidit tempore beati cypriani de cornelio et novaciano, propter quorum discordiam dixit cyprianus verba prescripta, sciens quod cornelius erat verus summus pontifex et non novacianus. <s 376>si autem propter necessitatem vel utilitatem, absque discordia, de consensu fidelium, plures simul haberentur in apostolica sede et concorditer regerent ecclesiam dei, ex pluralitate huiusmodi summorum pontificum nullum periculum schismatis sequeretur, quia nec inter ipsos summos pontifices nec inter eis subiectos aliqua esset scissura, quemadmodum si in eodem episcopatu essent plures episcopi se mutuo adiuvantes, nulla propter hoc in eodem episcopatu esset scissura. 
<s 377> et ex isto sumitur argumentum ad probandum quod absque omni schismate et divisione unitatis ecclesie possent propter necessitatem vel utilitatem esse simul plures summi pontifices. nam idem iuris est in parte quod in toto et in parvis quod in magnis. sed in eodem episcopatu possunt simul esse duo episcopi, 7, q. 1, c. non est autem, et c. petisti, et c. quia vero; ergo consimiliter propter necessitatem vel utilitatem possent esse simul plures summi pontifices. <s 378>et quamvis numquam fuit factum, tamen fieri posset, quemadmodum licet ante tempora augustini nec post legitur quod episcopo existente incolumi alius fuerit in eodem episcopatu episcopus ordinatus, et tamen de beato augustino hoc legitur factum. nam 7, q. 1, c. non autem, sic habetur: "non autem hoc tantum scripsimus gratulandum quod augustinus episcopatum acceperit, sed quod dei gracia hanc curam meruerit africana ecclesia, ut verba celestia augustini ore perciperet, qui ad maiorem dominici muneris graciam novo more provectus, <s 379>et consecratus est ut non succederet in cathedra episcopus, sed accedens ecclesiam incolumi valeriano iponensis ecclesie episcopo cepiscopus augustinus factus est". si igitur propter utilitatem ecclesie iponensis plures fuerunt simul in iponensi ecclesia episcopi, multo magis propter utilitatem universalis ecclesie plures esse possunt apostolici simul. 
<s 380> discipulus contra hoc est glossa super eodem c. non autem, que dicit in hec verba: "numquid eodem modo possent esse plures apostolici? argumentum quod non, supra eodem factus dicens et. dominus tantum unum constituit 24, q. 1, loquitur, et c. quicumque. contra quod non potest dispensari, 25, q. 1, sunt quidam. preterea, quia una est catholica ecclesia et unum caput. tamen plures imperatores fuisse legimus. <s 381>sed hic non est ita, quia offenderetur illa regula, scilicet unam sanctam ecclesiam." ex quibus verbis colligitur quod articulo fidei obviat plures esse apostolicos simul, illi videlicet articulo, "unam sanctam ecclesiam catholicam". 
<s 382> magister respondetur quod glossa ibi non loquitur assertive sed solummodo allegando. unde dicit, "argumentum quod non". et ideo non determinat partem illam, sed tantummodo argumentatur pro ipsa. que argumenta concludunt quod non possunt esse duo apostolici contrarii et discordes quorum uterque vel alter dicat et asserat se solum esse apostolicum et non alium, vel quorum alter non sit legitime apostolicus constitutus. in quo casu legitur illud capitulum allegatum, factus, quia loquitur de cornelio et novaciano, quorum cornelius rite et legitime fuit electus, <s 383>sicut idem capitulum asserit et testatur. novacianus autem, non propter necessitatem vel utilitatem ecclesie, sed per ambicionem cum scandalo et divisione ecclesie, gradum apostolicum usurpavit, testante sequenti capitulo, in quo sic habetur: "novacianus episcopus non est, qui, cornelio episcopo in ecclesia a 26 episcopis factus, adulter et extraneus, episcopus fieri a desertoribus per ambitum nititur". de quo in lib. 6 ecclesiastice historie, c. 35, sic habetur: <s 384>"novacianus ecclesie romane presbyter, elacione quadam tumidus, spem penitus eis salutis adimebat, eciamsi digne penituissent. ex quo et princeps hereseos extitit novacianorum, qui, ab ecclesia separati, superbos nomine seipsos 'catharos', id est 'mundos', appellabant. ob quam rem concilium sacerdotale celeberrimum in urbe romana congregatum est episcoporum quidem sexaginta presbyterorumque totidem cum diaconis plurimis. preterea eciam per singulas quasque provincias, de hac re magna deliberacione habita, decretis signatur quid facto opus sit. certamen initur igitur novatum quidem, <s 385>cum hiis qui eum mentis elacione tumidum sequerentur quique ad humanam istam et nichil fraterne claritatis sentenciam servantem declinarent, alienum eciam ab ecclesia." et ita: "extat eciam et alia epistola cornelii ad fabianum anciochie episcopum scripta, edocens singula queque de novato, quis qualisque fuerit vel vita vel moribus et quomodo ab ecclesia declinaverit, in qua refert quod episcopatus cupiditate, quam intra latenter gerebat, in hec omnia mala deciderit ". et infra: "sidonius et cornelius, qui valde clari in confessoribus habebantur, eo quod circa tormentorum genera superaverant. <s 386>'sed isti', inquit, 'cum diligencius perspexissent agere eum'", scilicet novatum, "'cuncta fraudibus et dolis mendaciis atque periuriis et quia bonitatem adhuc solum simularet ut deciperet ignorantes, relicto eo, vel pocius consecrato, ad ecclesiam cum magna festinacione reversi sunt, et, presentibus presbyteris et episcopis scilicet et laicis, primo quidem errorem suum, tunc deinde et illius fraudes ac fallacias confitentur.' addidit preterea et hoc in hac epistola quod 'cum semper fratribus iurare solitus erat episcopatum se omnino non capere, <s 387>subito et ex improviso, velut novum plasma, episcopus apparuit, scilicet qui disciplinam et instituta ecclesiastica vendicabat, episcopatum quem non a deo acceperat presumebat. tribus namque episcopis simplicibus hominibus et omnium ignaris de remota italie parte adhibitis, immo pocius subtili ab eo circumvencione deceptis, imaginariam magis quam legitimam ab eis extorqueret manus imposicionem.'" et infra: "addidit autem et hoc, quod idem ipse novatus in iuventute spiritu immundo vexatus sit, et cum tempus aliquantulum consumpsisset apud exorcistas, egritudinem incurreret gravem ita ut desperaretur, <s 388>et quod iacens in lecto pro necessitate confusus sit, nec aliqua in eo que baptismum sequi solent sollempniter adimpleta sint, nec signaculo crismatis consummatus sit; unde nec spiritum sanctum umquam potuit promereri." ex quibus verbis colligitur quod novatus et summo episcopatu erat indignus, et non legitime sacerdocium usurpavit, ac multis fraudibus et fallaciis utebatur. quare ecclesiam scindebat; sed si dignus existens de consensu unanimi catholicorum fuisset assumptus, non fuisset propter hoc scissa ecclesia. 
<s 389> nec apostolicorum pluralitas concorditer gubernancium ecclesiam unitati ecclesie repugnat, quemadmodum episcoporum pluralitas non obviat unitati episcopatus, nec pluralitas principancium aristocratice in civitate civitatis destruit unitatem. nec propter hoc offenderetur ille articulus fidei, "unam sanctam ecclesiam " quia propter pluralitatem apostolicorum propter necessitatem vel utilitatem de unanimi consensu fidelium assumptorum non fierent plures ecclesie, sed remaneret una propter unitatem fidei et concordiam apostolicorum eadem mente unoque consilio ceteris principancium orthodoxis. 
<s 390> cum igitur dicit cyprianus, ut allegatum est, quod "ab unitate exordium proficiscitur, ut ecclesia christi una monstraretur", respondetur quod quando necessitas aut utilitas non requirit pluralitatem apostolicorum, in quo casu loquebatur cyprianus, unus debet esse apostolicus, ut ecclesia christi non solum per unitatem fidei, baptismi et ceterorum que enumerat apostolus ad ephes. 4 sed eciam per unitatem apostolici in quem unanimiter consenciunt catholici, monstratur una. <s 391>quando autem necessitas vel utilitas apostolicos plures exposcit, sufficit quod ecclesia sit una per unitatem illorum que enumerat apostolus ad ephes. 4, per quorum unitatem est una quando, vacante apostolica sede, nec uni nec pluribus apostolicis subditur ecclesia. inter que unum apostolicum minime ponit cum de unitate ecclesie loquitur, dicens: "solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis, unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocacionis vestre, unus dominus, una fides, unum baptisma, unus deus et pater omnium, <s 392>qui est super omnes et per omnia et in omnibus nobis". in quibus oportet quod fideles unitatem servent, sive habeant aliquem apostolicum sive nullum, sive eciam habeant unum apostolicum sive plures. quandocumque tamen expedit, unum apostolicum ecclesia debet habere, nec unitas ecclesie monstraretur nisi, quando expediret et posset, ecclesia uni apostolico subderetur. 
<s 393> et sic predicta verba intelligit cyprianus, quod ex verbis eiusdem sequentibus, que eciam sunt superius allegata, ostenditur, cum dicit: "quomodo unitatem tenere firmiter et vendicare debemus, maxime nos episcopi, qui in ecclesia dei presidemus, ut episcopatum quoque ipsum unum atque indivisum probemus". ex quibus verbis colligitur quod secundum beatum cyprianum non solum apostolatus sed episcopatus esse debet unus atque indivisus, et tamen, sicut prius probatum est, in eodem episcopatu ex necessitate vel utilitate simul plures possunt esse episcopi, <s 394>et per consequens in apostolatu possunt esse plures apostolici. aliter enim minus in necessariis esset provisum apostolatui quam episcopatui. sicut igitur in eodem episcopatu possunt esse plures episcopi, ita in apostolatu possunt esse plures apostolici, et tamen propter unitatem voluntatum et ceterorum que enumerat apostolus et episcopatus et apostolatus unus et indivisus manebit, quemadmodum propter unitatem voluntatum plurium aristocratice principancium in eadem civitate remanet civitas una, cuius unitas vera interdum melius servatur per plures quam si unus solus principaretur; licet si nichil singulare obsisteret melius regeretur ab uno.
<s 395> capitulum 26 in quo ostenditur quod pluralitas summorum pontificum non impedit quin sint omnes apostolici et successores petri atque vicarii christi. et hoc inter respondendum ad terciam et continenter ad alias raciones supra cap. 21 huius secundi adductas
<s 396> discipulus vertas te ad alias allegaciones que supra cap. 21 sunt adducte, et narra breviter quomodo respondetur ad ipsas. 
<s 397> magister ad illam que fundatur in hoc, quod nullus est verus in ecclesia principatus nisi apostolicus, qualis non esset principatus plurium presidencium orthodoxis, respondetur quod quamvis propter necessitatem vel utilitatem essent plures principantes catholicis, tamen principatus eorum esset apostolicus et quilibet eorum esset vere successor beati petri et vicarius christi, quemadmodum si essent plures imperatores, quilibet eorum esset verus imperator. <s 398>et ita quamvis simul essent plures apostolici, tamen ecclesia esset vere in apostolica radice fundata et esset principatus apostolicus vere per successiones episcoporum absque omni schismate continuatus, si unanimes, pro utilitate communi, de concordi voluntate fidelium, plures simul in apostolica sede sederent, quemadmodum imperium romanum fuit unum et idem per successiones imperatorum continuatum quando fuerunt simul plures imperatores et quando fuit unus solus. sic eciam in diversis regnis simul aliquando fuerunt plures reges, scilicet pater et filius, et tamen idem fuit regnum et per sucessiones regum continuatum. 
<s 399> discipulus si autem essent plures apostolici simul, ipsi aristocratice regerent universitatem fidelium, et principatus eorum esset aristocraticus reputandus. sed principatus apostolicus non est principatus aristocraticus, sed magis regalis, iuxta illud 1 pet., 2 "vos estis genus electum, regale sacerdocium". et in apocal. dicit beatus iohannes: "fecit nos regnum sacerdotale". ergo si essent plures apostolici, principatus regalis esset in aristocraticum mutatus, et per consequens non esset apostolicus. 
<s 400> magister respondetur quod principatus apostolicus non esset in alium transmutatus, quia in principatu nulla esset varietas potestatis, sed esset solummodo pluralitas principancium, non de necessitate principatus sed propter utilitatem aliam vel necessitatem. differt autem aristocraticus principatus a principatu regali magis per diversam potestatem quam per unitatem et pluralitatem principantis et principancium, quia in hoc saltem principatus aristocraticus differt a principatu regali, <s 401>quod unus principancium aristocratice absque speciali commissione alterius non potest exercere ea que ad aristocraticum pertinent principatum, quod non est in principatu regali, nec esset in principatu plurium apostolicorum, si plures simul essent. 
<s 402> discipulus dic qualiter ad sequentem allegacionem respondetur. 
<s 403> magister multipliciter respondetur. uno modo quod papa non habet potestatem preficiendi alium in summum pontificem quia summus pontifex de fidelibus prefici debet, et ideo papa non habet omnino plenitudinem potestatis. aliter dicitur quod papa non habet regulariter, sed casualiter, potestatem preficiendi alium in summum pontificem, quando videlicet videret imminere periculum fidelium seu fidei nisi alius preficeretur, vel singularem utilitatem si alius ordinaretur, et non posset faciliter requirere consensum fidelium et periculum esset in mora. <s 404>cum vero dicitur quod papa non potest dispensare contra statum generalem ecclesie, respondetur quod papa non potest regulariter dispensare contra illa que explicite vel implicite continentur in scripturis sacris, nec eciam contra ea que ad iura pertinent aliorum; tamen causaliter ex causa iusta et racionabili potest inducere novitates que fidei non repugnant. et ideo ex causa racionabili posset alium constituere summum pontificem, qualiter secundum quosdam beatus petrus alium fecit summum pontificem ipso vivente. regulariter tamen hoc facere papa non potest, et si fecerit minime tenet. 
<s 405> ad aliam allegacionem dicitur quod fideles ex causa instituendo plures summos pontifices nequaquam incurrerent hereticam pravitatem, quia privilegium racione ecclesie traditum sibi a christo non auferretur ab ea, quia remaneret eadem romana ecclesia, habens potestatem preficiendi sibi et universitati fidelium unum summum pontificem, et eciam plures quando expedierit. 
<s 406> ad aliam dicitur quod in uno episcopatu possunt esse duo episcopi, sicut accidit tempore beati hieron. de augustino et valerio, qui simul fuerunt episcopi iponensis ecclesie, sicut ostensum est supra. 
<s 407> discipulus glossa super illud capitulum 7, q. 1, non autem, videtur dicere quod valerius et augustinus non regebant simul episcopatum eumdem. 
<s 408> magister dicitur quod talis glossa, si esset, manifeste corrumperet textum. quia textus dicit expresse quod "incolumi valerio iponensis ecclesie episcopo, cepiscopus augustinus factus est"; sed si valerius cessisset, augustinus non fuisset factus cepiscopus. ergo eodem tempore regebant eumdem episcopatum. nec glossa asserit contrarium, sed dubitative loquitur, dicens "forte" valerius cessit administracioni augustini. 
<s 409> ad ieronimum autem dicitur quod ipse intendit quod, regulariter et absque aliqua causa iusta, non debent esse plures episcopi in eodem episcopatu; ex causa tamen possunt esse. 
<s 410> ad ultimam respondetur quod fideles propter necessitatem vel utilitatem sufficienter moventem et inducentem constituendo plures summos pontifices non facerent condicionem ecclesie deteriorem quoad spiritualia, sed meliorarent eam, quia in tali casu magis expediret ecclesie regi ab uno quam a pluribus. cum autem dicitur quod principatus aristocraticus, et quilibet alius, est minus bonus quam principatus regalis, respondetur quod quantum ad naturam principatus est minus bonus, interdum tamen melior est quodammodo quam principatus regalis, quemadmodum multe medicine in se deteriores sunt cibis qui competunt sanis, <s 411>et tamen nonnumquam meliores sunt quibusdam egris. et ideo licet quantum est de natura rei sit melius quod principetur unus solus, quia, ut dicit glossa super sepe allegatum capitulum 7, q. 1, nondum, "facilius expeditur administracio per unum quam per plures, ff. de administracione, tutor, l. 3, para. ultimo". quod communiter habet veritatem; non tamen semper, quia in aliquo casu potest esse melius quod principentur plures, et quandoque facilius expeditur administracio per plures quam per unum.
<s 412> capitulum 27 in quo respondet ad raciones supra c. 20 factas probantes quod in casu possint eligi sive constitui plures summi pontifices
<s 413> discipulus recitasti quomodo respondetur, secundum unam opinionem, ad allegaciones ostendentes quod fideles non possunt instituere plures apostolicos simul. nunc secundum opinionem contrariam narra quomodo respondetur ad allegaciones contrarias adductas supra c. 20 huius secundi, quibus ostenditur quod non licet fidelibus plures constituere principantes communitati fidelium, sive quod possunt alium principatum quam apostolicum instituere, sive quod solummodo possint ad statum apostolicum simul provehere. 
<s 414> magister secundum tenentes quod nullo modo possunt simul esse plures apostolici respondetur ad primam allegacionem quod statuta humana que divinis preceptis non obviant variari possunt; sic eciam principatus qui ordinacioni divine minime adversantur variare licet; sed non illos quorum aliquis repugnaret ordinacioni divine. plures autem simul esse apostolicos obviaret ordinacioni christi, qui unum constituit, et ideo non licet constituere simul plures apostolicos. 
<s 415> ad secundam dicitur quod in hoc communitati fidelium quantum ad omnia necessaria optime est provisum, quod diligendo et obediendo deo fidelibus omnia cooperantur in bonum, secundum apostolum et ideo licet quandoque esset melius et magis expediens plures apostolicos presidere quam unum, si non esset contra ordinacionem christi, tamen melius est et magis christianis expediens, propter ordinacionem christi, subesse et obedire uni apostolico quam pluribus. 
<s 416> ad aliam respondetur quod consuetudines que sunt consone ordinacioni christi, quamvis inciperent esse onerose, per christianos tolli non possent, quemadmodum leges divine date populo iudaico, quamvis fuerint onerose (iuxta verba petri que leguntur act.. 15 tamen per eumdem populum tolli non poterant; sic quamvis principatus unius solius apostolici inciperet esse onerosus, tamen tolli non posset, sed tollerandus esset, quemadmodum sunt tollerandi mali prelati. 
<s 417> ad aliam respondetur quod expedit ecclesie propter bonum obediencie, si est voluntas dei, illi principatui obligari qui potest in pessimum transmutari, quemadmodum propter bonum obediencie expedit ecclesie propter preceptum dei prelato pessimo obedire. et ideo licet principatus unius summi pontificis posset per maliciam eius transmutari in pessimum, quia potest effici tirannus, tamen propter bonum obediencie expedit ecclesie sustinere eumdem. 
<s 418> ad aliam racionem respondetur quod propter evidentem utilitatem est novitas facienda ita ut recedatur ab eo iure humano quod diu equum visum est, sed propter nullam utilitatem recedendum est a iure divino quod diu equum visum est. sic eciam a principatu humanitus instituto propter utilitatem evidentem recedendum est, sed non a principatu a christo instituto, quemadmodum a sacerdocio levitico propter nullam utilitatem licebat iudeis recedere. principatus autem apostolicus sic est divinitus institutus ut unus solus debeat principari. <s 419>quare propter nullam utilitatem talis principatus in aristocraticum vel alium transmutandus est, nec aliquo modo licebit fidelibus plures apostolicos constituere. 
<s 420> ad aliam respondetur quod principatus unius summi pontificis non potest esse dispendiosus christianis nisi propter maliciam summi pontificis principantis vel propter maliciam subiectorum, et ideo principatus ille non est transmutandus in alium, sed corrigendi sunt illi propter quos tendit ad noxam vel accidit dispendium christianis. 
<s 421> per idem respondetur quod quia interdum illud quod provisum est ad concordiam propter maliciam aliquorum tendit ad noxam, non ideo ipsum est tollendum, sed corrigendi sunt illi propter quos tendit ad noxam. 
<s 422> ad aliam dicitur quod non semper cessante causa cessat effectus, sicut in multis casibus patet. 
<s 423> ad aliam respondetur, sicut responsum est, quod non semper est standum maiori parti nec pluralitati. et ideo, licet maior pars christianorum vellet constituere plures apostolicos simul, non esset standum cum eis, quia maiori racioni minor niteretur, scilicet ordinacioni christi, qui instituit unum solum apostolicum. ad allegaciones in contrarium dicitur quod pro necessitate non licet facere contra preceptum divinum expressum, nisi quando potest colligi ex scripturis quod necessitas est excepta in legibus divinis. <s 424>non autem potest haberi ex scripturis quod in ordinacione christi de uno apostolico constituendo aliqua necessitas sit excepta, et ideo nec propter necessitatem nec propter utilitatem sunt plures apostolici constituendi. 
<s 425> ad ultimam respondetur quod david ex inspiracione divina fecit illam divisionem sacerdotum, et ideo, si deus ordinaverit, possent constitui plures apostolici; sed absque precepto divino hoc legitime minime fieri posset.
<s 426> capitulum 28 in quo narrantur aliqui casus in quibus secundum opinionem tenentem plures simul posse esse apostolicos liceret illos eligere
<s 427> discipulus narrasti secundum opinionem unam quod quando expediret liceret christianis constituere plures apostolicos. nunc indica an, secundum eamdem opinionem, licet in aliquo casu plures constituere patriarchas seu primates nullum superiorem habentes, quorum nullus pro apostolico sit habendus. 
<s 428> magister secundum unum modum ponendi opinionem prescriptam liceret, si communitati fidelium expediret, plures tales constituere patriarchas seu primates. quod ponit propter plures condiciones que adducte sunt supra 24 c. huius secundi ad probandum quod liceret plures apostolicos simul habere. secundum alium modum ponendi hoc nullo modo liceret. 
<s 429> discipulus secundum primum modum ponendi explica alios casus possibiles in quibus liceret plures tales patriarchas seu primates habere. 
<s 430> magister dicitur quod unus casus esset si papa et cardinales efficerentur heretici et romani faverent eisdem aut nollent catholicum in summum pontificem eligere. tunc enim liceret quibuscumque et quotcumque provinciis et regionibus que hoc concorditer vellent sibi unum primatem eligere qui in causis spiritualibus omnibus aliis presideret; et ideo, si alique provincie concordarent in unum et alie in alium, possent plures tales primates non habentes superiorem, quorum nullus esset apostolicus, preesse christianis quousque de alio provideretur universitati fidelium. 
<s 431> alius casus esset si, propter heresim pape vel discordiam eligencium, apostolica sedes diu vacaret, ita ut negocia communia ecclesie per ipsam expediri non possent, quemadmodum aliquando vacavit sex annis. tunc enim liceret provinciis que vellent sibi constituere primatem modo predicto qui negocia communia illarum provinciarum expedire valeret. 
<s 432> alius casus esset si catholici omnes preter paucos, per bella intestina vel per infideles aut schismaticos aut aliter, taliter premerentur quod ad apostolicum verum non possent habere recursum, et tunc diverse provincie possent convenire ad preficiendum sibi unum caput. tunc enim liceret quibuscumque et quotcumque provinciis que possent et vellent sibi constituere unum primatem qui super omnes potestatem haberet. et ita possent alique provincie in una parte mundi unum et alie in alia parte mundi alium constituere sibi primatem. quare possent licite fieri plures tales patriarche seu primates. 
<s 433> discipulus aliquas allegaciones adducas quod in predictis casibus vel aliis possent plures constitui huiusmodi primates seu patriarche. 
<s 434> magister hoc videtur posse probari. nam ut habetur dist. 1, c. ius civile, "unaqueque civitas et populus potest sibi ius proprium divina humanaque causa constituere". ubi dicit glossa super vocabulo "civitas": "sic aliqua ecclesia ius sibi statuit, ut infra 11 dist., catholicam, et de consecracione, dist. 3, pronunciandum". et super vocabulo "humana" ait: "prima contemplacione dei et hominum", id est reverencia dei et utilitate hominum. <s 435>ex quibus colligitur quod quelibet ecclesia et quilibet populus christianus postest sibi auctoritate propria ius proprium statuere pro utilitate sua. ergo, a simili, vel multo forcius, potest sibi pro reverencia dei et utilitate hominum constituere caput et prelatum, quia parum est ius esse in civitate nisi sint qui iura regere possint et reddere, ff. de origine iuris, l. 11. 
<s 436> amplius, cui licet cedere iuri suo eidem licet super se superiorem recipere. sed patriarchis et primatibus pro utilitate communi licet cedere iuri suo. ergo multo magis licet eis super se superiorem recipere pro communi utilitate. si autem licet episcopis, patriarchis et primatibus, multo magis hoc licet inferioribus, et per consequens possunt si volunt super se constituere unum caput cui omnes subsint. 
<s 437> discipulus isti opinioni sacri canones obviare videntur, quibus statuitur et asseritur quod nova dignitas non potest constitui sine licencia pape, extra, de constitucionibus, cum accessissent; 22 dist., c. 1; et extra, de consuetudine, cum olim. 
<s 438> magister respondetur quod quando potest haberi recursus ad papam non est nova dignitas constituenda absque licencia pape, in quo casu loquuntur canones sacri. sed quando non potest haberi recursus ad papam catholicum, tunc pro utilitate communi licet aliquo modo novam constituere dignitatem duraturam saltem usque quo possit haberi ad papam recursus. sicut enim "difficultas aliud admittit" vel permittit "quod alias prohiberetur", sicut notat glossa, extra, de ecclesiis edificandis, super c. ad audienciam, ita eciam impossibilitas aliquid admittit vel permittit quod alias prohiberetur. <s 439>quare propter impossibilitatem recursus habendi ad papam licet tales constituere patriarchas vel primates, quamvis hoc prohibeatur de sacris canonibus, qui intelligendi sunt loqui quando potest haberi recursus ad papam. quemadmodum canones prohibentes quosdam excommunicatos absolvi ab alio quam a papa intelligendi sunt quando excommunicatus potest ad papam recurrere, non quando ne recurrat ad summum pontificem impeditur, extra, de sentenciis excommunicacionis, <s 440>quamvis (et in aliis pluribus sacris canonibus idem habetur), sic eciam quando non potest recursus haberi ad papam, vel non expedit, potest constitui novus primas sine licencia pape, si alicui nacioni aut regioni vel regionibus aut provinciis fuerit expediens et necessarium, qui saltem auctoritatem et potestatem habebit quousque per papam fuerit aliter legitime et utiliter ordinatum.
<s 441> capitulum 29 in quo respondetur ad racionem supra cap. 2 factam de diviciis quibus abundare debet qui vult preesse
<s 442> discipulus ad plures allegaciones supra c. 2 huius secundi inductas ad probandum quod non expedit communitati fidelium uni capiti sub christo subesse responsiones recitasti, occasione quarum aliqua annexa tractavimus, circa que quasdam opiniones et quosdam modos ponendi recitasti, quas et quos nolo ad presens amplius pertractari. ideo, illis omissis ad aliud tempus, narra qualiter respondetur ad secundam allegacionem supradicto c. 2 huius secundi adductam: sed breviter, quia alias de fundamento ipsius intendo tecum exquisite conferre. 
<s 443> magister illa allegacio in hoc fundari videtur, quod sine diviciis, quibus carere debet caput fidelium, nemo potest efficaciter et utiliter subditis principari. ad quam respondetur quod potestas principandi christianis in hiis que ad legem pertinent christianam sic est instituta a solo deo quod per legem christianam et solam ordinacionem christi a potestate et iurisdiccione seculari christiani minime sunt exempti. unde a tempore apostolorum et multis post temporibus christiani potestati et iurisdicitoni eciam infidelium subiecti fuerunt, in criminibus secularibus et aliis que specialiter ad legem christianam nullatenus pertinebant. <s 444>propter quod caput christianorum non habet regulariter potestatem puniendi seculares iniquitates pena capitis et aliis corporalibus penis, propter quas taliter puniendas principaliter potencia temporalis et divicie sunt necessarie, sed talis punicio potestati seculari principaliter et regulariter est concessa. pena igitur spirituali solummodo potest papa regulariter corrigere delinquentes; et ideo non est necessarium quod temporali potencia precellat vel temporalibus abundet diviciis, sed sufficit quod christiani sibi prompte obediant.
<s 445> capitulum 30 solvit raciones capituli primi huius probantes quod expediat communitati fidelium uni capiti sub christo subesse
<s 446> discipulus de hac materia tecum postea disputabo; ideo ipsam pertranseas, et qualiter, secundum opinionem que tenet quod non expedit communitati fidelium uni capiti sub christo subesse, respondeatur ad allegaciones inductas superius primo c. huius secundi cura referre. 
<s 447> magister ad primam illarum respondetur, sicut tactum est ibidem, quod christus est caput fidelium, ideo christiani non subsunt uni capiti sub christo. ad racionem autem in contrarium respondetur quod non est necesse ut sub christo sit unus rector tocius ecclesie, sed sufficit quod sint plures diversas regentes provincias quemadmodum sunt plures reges gubernantes plura regna. 
<s 448> ad aliam dicitur quod expedit uni ovili in quo oves simul morantur regi et pasci ab uno pastore mortali. uni autem ovili in quo omnes oves non simul morantur sufficit ut regantur a principe pastorum, scilicet christo. 
<s 449> ad terciam respondetur per idem, quod omni populo simul moranti expedit uni rectori mortali subesse; non autem uni populo comprehendenti plures populos in locis distantibus habitantes, sed tali populo sufficit subesse christo. 
<s 450> ad quartam respondetur quod non omni communitati que non potest regi absque multitudine iudicum qui possunt circa causas et negocia contrarias habere sentencias expedit uni rectori supremo subesse, quia communitas huiusmodi potest esse tanta quod nullus unus homo (mortalis, et in multis deficiens) sufficit ad ferendum et determinandum omnia negocia circa que possunt alii iudices discordare. et ideo cum communitas fidelium sic possit esse tanta quod nemo mortalis possit omnia huiusmodi negocia sustinere, expedit communitati fidelium ut regatur a pluribus, non ab uno. 
<s 451> ad quintam consimiliter respondetur quod quia unus non sufficit ad cogendum universos fideles ad servandam unitatem fidei ac rituum et observanciarum quos omnes christiani servare tenentur, ideo expedit communitati fidelium ut regatur a pluribus, qui ad huiusmodi unitatem omnes compellant. 
<s 452> ad sextam respondetur quod potentibus errare circa maiora negocia expedit habere unum caput quando unus sufficit ad huiusmodi negocia omnia terminanda. sed nemo sufficit ad huiusmodi negocia que possunt oriri inter christicolas terminanda; ideo non expedit sibi habere unum caput sub christo, sed plura. 
<s 453> ad septimam respondetur quod non expedit communitati fidelium ut multi inter ipsos, et precipue prelati, valeant delinquere insolenter quando contra tale periculum potest remedium absque maiori periculo adhiberi. sed maius periculum potest imminere communitati fidelium si haberet unum caput quam habendo plura, quia, cum facilius per maliciam inficiatur unus quam plures, magis timendum est ne inficiatur per maliciam unus principans universis fidelibus quam plures principantes eisdem. sed secundum sentenciam sapientis, ecclesiastici 10 "secundum iudicem populi sit, et minister eius, <s 454>et qualis rector est civitatis, tales et inhabitantes in ea". cui concordat anselmus qui, ut habetur 6, q. 1, c. ex merito, ait: "capite languescente cetera corporis membra inficiuntur". ubi dicit glossa: "componitur orbis regis ad exemplum". et per consequens corrupto capite quorumcumque christianorum de corrupcione subditorum probabiliter est timendum. ergo magis timendum est de generali, vel fere de generali, corrupcione seu infeccione christianorum si habuerint omnes unum caput quam si habuerint plura, <s 455>licet magis esset timendum de aliqua particulari corrupcione alterius partis christianorum si christiani habeant plura capita. ergo maius periculum imminet christianis si habeant omnes unum caput quod potest universaliter, vel fere omnes, christianos inficere, quam si habeant plura quorum nullum potest omnes, vel fere omnes, inficere, sed tantummodo sibi subiectos; quia non est tantum timendum quod plura capita simul corrumpantur sicut unum solum. 
<s 456> discipulus quare addit ista opinio "fere" cum dicit quod magis est timendum de generali vel fere generali corrupcione? 
<s 457> magister additur "fere" propter promissionem christi dicentis, matth. ultim. "vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummacionem seculi", propter quam nullatenus est timendum quod umquam propter maliciam unius capitis erit generalis corrupcio seu infeccio omnium christianorum, quia talis corrupcio christianorum obviaret promissioni christi prescripte. sed fere generalis corrupcio christianorum promissioni illi nullatenus repugnaret. staret enim eadem promissio christi si sub uno perverso vel infecto capite omnium christianorum inficerentur omnes preter duos vel tres. <s 458>quare non esset aliqualiter metuendum quod unum caput omnium christianorum inficeret omnes christianos, sed credendum esset, si inficeretur, quod inficeret fere omnes. propter quod si papa efficeretur hereticus, presertim habens potenciam temporalem vel cui potentes temporaliter adherent, formidandum esset ne fere omnes christianos inficeret heretica pravitate. sed si essent plura capita christianorum, non ita faciliter omnia simul inficerentur, sed uno infecto in moribus vel heretica pravitate sepe aliud remaneret sanum in moribus et in fine cum sibi subiectis. 
<s 459> discipulus alias allegaciones sequentes prosequere. 
<s 460> magister ad octavam respondetur quod non semper idem est expediens toti et parti, magnis et parvis, nec universaliter nec cum excepcione idem iuris est in toto et in parte, in magnis et in parvis, licet hoc verum sit quando est eadem racio de toto et parte, de magnis et parvis. et ideo, licet sit expediens quod uni populo parciali fideli presit unus episcopus, non expedit tamen quod toto populo fideli presit unus solus. <s 461>tum quia omnia negocia unius populi parcialis potest sustinere unus solus; nullus autem unus potest sustinere omnia negocia eciam maiora omnium christianorum. tum quia minus malum est ut populus parcialis et parvus inficatur ab uno episcopo quam ut totus, vel fere totus, populus christianus inficiatur ab uno capite quod omnibus presit. 
<s 462> ad nonam dicitur quod quamvis regnum sit optima policia in una civitate secundum aristotlem (qui solummodo loquitur de policiis que in civitatibus custodiuntur, ut in verbis eius quampluribus in libris politicorum colligitur), tamen regnum non est optima policia in toto orbe nec in omni parte orbis. quia totus orbis et diversa regna melius reguntur a pluribus quorum nullus sit superior alio quam ab uno solo, propter raciones tactas superius. 
<s 463> per hoc ad allegacionem ultimam respondetur, quod non expedit universitati mortalium ut regatur ab uno monarcha totus orbis, sed regulariter expedit ut regatur a pluribus quorum nullus sit superior alio, quamvis in aliquo casu qui possit accidere magis expediret quod totus orbis regeretur ab uno quam a pluribus. 
<s 464> et hec de secundo libro 
<s 465> end of file.


